Vaš Doktor

ARSEN I NJEGOVA JEDINJENJA

• Uvod • Izvori trovanja • Kruti spojevi arsena • Tekući spojevi arsena
• Plinoviti spojevi arsena • Patogeneza • Klinička slika trovanja krutim spojevima
• Trovanje arsenovodikom • Radna sposobnost
Uvod
Arsen (As) pripada petoj grupi elemenata periodskog sistema zajedno s dušikom, fosforom, antimonom i bizmutom. Najvažnija arsenska ruda je arsenopirit koji je izomorfna smjesa (FeAsS), zatim leukopirit (FeAs2), te prirodni sulfidi auripigment (As2S3) i realgar (As2S2). Arsen često prati rude srebra, kositra, olova, bakra, kobalta i nikla što je od posebne važnosti u metalurgiji tih metala. To su poznate rude kobaltit (CoAsS), smaItit (CoAs2), nikelin (NiAs), kloantit (NiAs2), gersdorfit (NiAsS), enargit (Cu3AsS4). Arsen je u prirodi vrlo raširen mada je u zemljinoj kori zastupljen u vrlo malom postotku (0,0002%). Zbog svoje raširenosti može se naći u svakoj zemiji, a negdje se nakupi i u većim koncentracijama.

Izvori trovanja
Arsenski spojevi se obično klasificiraju prema njihovoj kemijskoj konstituciji na trovalentne i peterovalentne, na anorganske i organske. Anorganski spojevi su vrlo otrovni za svaku živu stanicu dok su organski, osim onih što polagano u tijelu oslobađaju anorganski arsen (npr. kakodilati), manje otrovni za čovjeka, a vrlo otrovni za neke protozoe. Misli se da su peterovalentni manje otrovni od trovalentnih mada je za neke peterovalentne spojeve utvrđeno da djeluju tek pošto su reducirani na trovalentne. Međutim, industrijsko-toksikološka važnost arsenovih spojeva je donekle određena i njihovim agregatnim stanjem pa prema izvoru industrijskih trovanja treba arsenove spojeve podijeliti na krute, tekuće i plinovite.

Kruti spojevi arsena
Među krutim arsenovim spojevima najvažniji je bijeli arsenik, As2O3. To su transparentni kristali ili amorfni bijeli prašak. Taj bijeli arsenik ili arsenov trioksid služi kao izlazna supstancija za izradu gotovo svih drugih arsenovih spojeva, ali rijetko dovodi do profesionalnih trovanja. Upotrebljava se kao konzervans za kože, krzna i drvo, za čišćenje stakla od zelenkaste boje željeznih oksida, u proizvodnji pesticida, za tzv. sivo bojanje mjedi (mesinga), kod izrade nekih vrsta emajla itd. Kožna arsenska oštećenja pojavljuju se obično u topionicama. Hamilton i Hardy spominju da je u jednoj topionici u Koloradu prašina na odvodnoj napravi zadržavala do 60% arsenova trioksida.

I »Renserska bolest«, topioničara u istoimenom mjestu u Švedskoj, sa svojim respiratornim manifestacijama, djelomično je protumačena djelovanjem udisanog arsenovog trioksida.

Bakrene arsenske boje upotrebljavale su se vrlo mnogo u toku prošlog stoljeća. Prašina od predmeta obojenih arsenskim bojama bila je vrlo često uzrok trovanja, a isto tako i sama izrada boja i bojila pa je upotreba arsenskih boja danas svedena na minimum. Međutim, bakreni acatoarsenit ili svajnfurtsko zelenilo se i danas upotrebljava kao pesticid.

Drugi kruti spoj arsena je ortoarsenska kiselina (to su bijeli prozirni higroskopski kristali). Zatim amorfni bijeli prašak, arsenski pentoksid ili anhidrid arseničke kiseline, zatim također bijeli amorfni prašak kalcijev arsenat, bijeli mono-klinički kristali, olovni arsenat, olovni bijeli prah arsenit, te sivi prah natrijev arsenit (natrijev metarsenit). Prašina natrijevog arsenita može dovesti do trovanja kako je u našoj literaturi to opisao Marochini kod radnice koja je obrađivala »insekticidne kartone«. Upotreba drugih spomenutih arsenskih krutih spojeva je bila nekad znatna naročito u vinogradarstvu.

Njemački patolog Roth objavio je rezultate ispitivanja kasnih posljedica kroničnog arsenizma među mozelskim vinogradarima: od 27 obduciranih vinogradara bilo je 16 koji su bolovali od 28 različitih malignih tumora, lokaliziranih na koži, bronhima i probavnom traktu.

Kod izrade insekticidnog sredstva za čišćenje ovaca, tzv. sheep-dip u Engleskoj radnici izloženi prašini natrijeva kiselog arsenita obolijevaju od kožnih epitelioma a čini se i od raka na plućima.

Od ostalih krutih arsenovih spojeva treba navesti već poznate arsenove sulfide: arsenov disulfid, crveno arsensko staklo ili sandarak ili arsenski rubin je kao mineral poznati realgar, a upotrebljava se i kao insekticid, zatim za skidanje dlake u kožarstvu, te u pirotehnici za modru vatru.

Tekući spojevi arsena
se izrađuju gotovo samo u industriji bojnih otrova. Arsenov triklorid AsCl3 je bezbojna uljasta vrlo otrovna tekučina koja se na zraku dimi zbog hidrolize na HCl i As2O3. Otapa se lako u kloroformu, tetraklormetanu, benzenu i homolozima, hlapivim i masnim uljima. Služi u organskoj sintezi za halogeniranje i u proizvodnji organskih arsenikalija, a naročito bojnih otrova npr. luizita.

Plinoviti spojevi arsena
Arsenovodik AsH3 ili arsin ne stvara se djelovanjem molekulamog vodika na elementarni arsen ali nastaje uvijek kad se vodik razvija u otopini koja sadržava arsenastu kiselinu ili neki arsenit a i hidrolizom nekih arsenida. Arsin se oslobađa kadgod vodik in statu nascendi bude stvoren u prisustvu arsena. Element može biti kontaminan s ili metala ili kiselina involvirane u proizvodnji vodika. Nastajanje arsina može rezultirati i iz redukcije arsenaste ili arsenske kiseline s pomoću nascentnog vodika iz elektrolize arsenastih otopina i iz djelovanja vode ili razrijeđene kiseline na metalne arsenide. Opasne količine mogu se stvoriti i iz djelovanja atmosferske vlage na metalne sulfide onečišćene arsenom. Česti su incidenti ne samo u hemijskim laboratorijima nego i u industriji, kao rezultat različitih i neočekivanih nesreća.

Trovanja arsinom su zapažena i kod punjenja dječjih balona-igračaka vodikom stvorenim iz solne kiseline i cinka kontaminiranih malim količinama arsena. Arsinom su se trovali i u ranom razvoju zrakoplovstva kod punjenja balona vodikom pa su zrakoplovci bill ubijeni i prije nego sto su se uzdigli sa tla. Poznata su, osim toga, trovanja na brodovima koji su prevozili ferosilicij onečišćen arsenom kao rasuti teret kod cega se u kontaktu s vlagom na brodu stvorio arsin.

Mnogi industrijski primjeri trovanja arsinom dogodili su se medu metalurskim radnicima zbog djelovanja vode ili kiseline na metale što sadrže arsen. Od početka drugog svjetskog rata incidenti pogađaju radnike uposlene u cijanidnoj ekstrakciji zlata, u obradi aluminijeve drozge za vrijeme rafiniranja kositra ili olova, u proizvodnji arsenskih pesticida i konzervansa za drvo, zatim u obradi cinka, te u čišćenju velikih tankova upotrebljavanih za pohranu ili transport kiselina. Da su se sasvim jednostavne mjere opreza provodile mogle su se izbjeći mnoge smrti: u stvari okolnosti su kod nekih novijih incidenata bile gotovo identične sa onima koje su bill opisane decenijama ranije. U velikoj večini tih izvještaja radnici nisu realizirali opasnost vlage ili nečistog metala kao kod kontakta s kiselinom, naročito u zatvorenim prostorima, pa je neobično važno da radnici budu upozoreni na tu opasnost.

Arsin se, dakle, stvara bilo djelovanjem reducirajucih agensa, obično nascentnog vodika, na arsenske spojeve ili hidrolizom metalnog arsenida. Nema namjerne produkcije arsina u industriji jer nema komercijalne upotrebe pa prema tome trovanja nastaju samo slučajnim kontaktom nascentnog vodika i arsena ili polijevanjem nekog arsenida.

Patogeneza
lako arsen nije esencijaini element, zbog svoje velike proširenosti u prirodi se neprestano unosi u vrlo malim količinama u tijelo pa se može čak smatrati i kao »normalni« sastojak tijela. Oko 4/5 od količine arsena koja se apsorbira, pohranjuje se i naširoko distribuira u tkiva uključujući jetru, abdominalna viscera, kost, kožu i naročito diake i nokte gdje se može još naći i mnogo mjeseci nakon što je isčezao iz urina i fecesa.

Kravlje mlijeko sadrži količine arsena koje se kreću između 32 i 60 mikrograma/litru.

Arsen se polagano izlučuje, pojavljuje se nešto u urinu a u malim količinama i u fecesu unutar 24 sata. Arsen u mokraći radnika koji su eksponirani arsenu može pokazivati veće vrijednosti nego kod neeksponiranih osoba. Pinto i McGill su našli razine u prosjeku od 0,82 mg/L u usporedbi s 0,13 za kontrole ali su oni utvrdili da je dokaz sistemnog trovanja rijedak čak i kod koncentracija od 4-6 mg/L ukazujući da može mnogo više arsena proći kroz ljudsko tijelo a da ne uzrokuje bolest nego što se to prije mislilo.

Klinička slika trovanja krutim spojevima
Kod akutnog trovanja arsen je opšti protoplazmatski otrov koji djeluje na različite fermentne procese naročito na fosfataze, dovodeći do smanjene oksidacije i smanjene tkivne respiracije. Vjerojatno i antimitotičko djelovanje arsena počiva na inhibiciji intracelularnog disanja. Arsen ima i paralitsko djelovanje na glatku muskulaturu pa zbog toga djeluje kao vaskularni otrov dovodeći do krvarenja. U stanici je toksički učinak izazvan na hromosomima, naročito blokada mitotičke metafaze, slično kolhicinu.

Neki autori vjeruju da su i neposredni učinci na gastrointestinalnu sluznicu posljedica povećanog permeabiliteta kapilara. Među različitim enzimima koje napada arsen, najosjetljiviji je sistem piruvične oksidaze, zbog čega trovanja arsenom donekle oponašaju sliku pomanjkanja tiamina (B1 vitamina).

U industriji je rijetko akutno trovanje krutim arsenom. Subakutno hronično trovanje obično nastaje iz ekspozicije prašini koja sadrži arsen i dimovima koji sadrže arsen. Manifestacije profesionalnog trovanja arsenovim krutim spojevima su uglavnom kožne. Arsenov trioksid i bakreni arseniti rijetko uzrokuju u industriji sistemna trovanja. Industrijska trovanja su redovito kronična, ali razlike između profesionalnih i neprofesionalnih trovanja ne mogu se protumačiti razlikama u stupnju ekspozicije već vjerojatno različitim putevima djelovanja.

»Reichensteinska bolest« populacije u okolici rudnika Reichenstein, gdje je troska s velikim procentom arsena kroz stoljeća zagađivala tlo, manifestirala se prvenstveno sistemnim simptomima, dok su u isto vrijeme topioničari, izloženi prašini arsenova trioksida, obolijevali od lokalnih simptoma arsenizma.

Najjače je lokalno djelovanje arsenske prašine na vlažnim mjestima kože: nazolabijalni nabor, usne, skrotum, vjeđe. Upala kože se očituje eritemom, ekcematoznim promjenama, katkada sa stvaranjem edema i bula. Može se razviti i folikulitis, a kasnije dolazi i do kožnih ulceracija. Saupe je opisao papulopustulozni egzantem i psoriatiformne promjene kod topioničara arsenskih topionica u Freiburgu. Česte su hiperkeratoze i trofičke promjene na noktima i vlasima. Hamilton i Hardy spominju i sklerodermu, koja može biti uzrokovana lokalnim djelovanjem arsena. Opisan je i rak kože nastao dugogodišnjim kontaktom kože s arsenskim pesticidima. Na sluznici nosa arsen vrlo često uzrokuje bezbolnu perforaciju membranoznog septuma, a na sluznici ždrijela suhoću sa podražajem na kašalj. Karakteristična je promuklost. Upala očnih spojnica i dušnika može pratiti kožne promjene.

Sistemno djelovanje može se podijeliti na perakutni, akutni i hronični oblik. U perakutnom toku trovanja što se katkada zbog paralize kapilara i »cirkulatornog kolapsa« naziva »paralitičkim oblikom«, nema proljeva i povraćanja, već nastaju simptomi od strane CNS-a: teške glavobolje, stupor ili semikomatozno stanje,
katkada s konvulzijama, koje se za nekoliko sati završava smrću.

I perakutni i akutni oblik sa žestokim gastrointestinalnim simpotomima (grčevi u trbuhu, profuzni proljevi katkada i sa krvlju), paralizom kapilara (šok), cerebralnim pojavama (stupor, koma, konvulzije) vide se gotovo samo kod peroralnih trovanja pa u industrijskoj toksikologiji rijetko dolazi u obzir.

Inhalacija velikih količina arsenske prašine dovodi prvenstveno do simptoma sa strane respiratomog trakta, ali im se mogu priključiti i drugi simptomi akutnog trovanja kako je to opisao 1932. g. Genkin u SSSR-u kod 8 radnika izloženih arsenu kod obrade antimonskih ploča za pravIjenje emajla. Uz respiratome simptome Genkin je opazio i simptome sa strane CNS-a (glavobolja, vrtoglavica, troma reakcija zjenica na svjetio).

Butzengeiger je (1949. god.) iznio iskustva kod slučajeva trovanja vinogradara. Prvi simptomi su se pojavili neposredno nakon upotrebe arsenskog insekticida, još za vrijeme rada u vinogradu: jake glavobolje, mučnina, prženje u očima, vratu i ždrijelu. Nakon nekoliko sati nastalo je i povraćanje i proljevi.

Podražaj sluznica i hunjavica, koja se inače naziva »arsenska gripa« može i duže vrijeme potrajati. Kod produžene ekspozicije nastaju nakon nekoliko sedmica kožne promjene, koje počinju znojenjem na dianovima i tabanima, stvaranjem mjehurića na gornjim i donjim ekstremitetima; na tim mjestima lako nastaju ulcera koje teško zacjeljuju, a inače je koža tanka i lako se ozlijeđuje. Kasnije nastaju hipopigmentacije na koži vrata i leđda.

Akutno profesionaino trovanje sa smrtnim ishodom opisuju Nazel i suradnici 1946. god. u Francuskoj kod radnice zaposlene na pakovanju kalcijeva arsenata: nakon povraćanja i proljeva nastale su ubrzo parestezije i kljenut desne ruke, a nakon dvije sedmice skariatiniformni osip na koži, povišena temperatura, albuminurija, oligurija, potpuna kvadriplegija, poremetnje vida s midrijazom, znakovi bulbarne paralize i smrt.

Moeschlin spominje povećanje razine bilirubina u serumu, a u krvnoj slici neutrofilnu leukocitozu. Leukocitoza je vjerojatno posljedica hemo-koncentracije zbog šoka, jer je inače za djelovanje arsena karakteristična leukopenija. Nakon akutne faze obično se pojavljuju simptomi hroničnog oblika sistemnog djelovanja među njima već nakon 3-4 sedmice polineuritis.

Hronični oblik sistemnog djelovanja arsena očituje se hiperkeratozama, hiperpigmentacijama kože, upalama sluznica te polineuritičnim simptomima. Od kožnih promjena najčešće su karakteristične hiperpigmentacije »melanosis arsenica« u obliku tačkastih (»rain drops«) pigmentacija, koje se vide obično na koži sljepočnica, vjeđa i leđa, a katkada i u obliku difuzne brončano obojene kože na prsima i trbuhu. Koža može pokazivati mekinjaste deskvamacije, ali i teške oblike eksfolijativnog dermatitisa. Hiperkeratoze na dlanovima i tabanima mogu biti tako jake da prave »stalaktitičke« oblike. Česte su i bradavice, a vide se i kožni karcinomi katkada i epiteliom.

Na noktima se mogu pojaviti karakteristične poprečne crte, tzv. Meesove pruge, koje su češče posljedica akutnog trovanja. Meesove linije sadrže arsena u mnogo večem postotku nego nepromijenjeni dijelovi nokata. To su sivobijele pruge široke 1-2 mm, koje su vidljive u početku uz matriks nokata, a kasnije se »pomiču« prema vrhu nokata tako da se mjerenjem udaljenosti od matriksa može približno odrediti vrijeme koje je prošlo od posljednje ekspozicije arsenu. Katkada se vide i dvostruke pruge, koje znače da je ekspozicija arsenu bila višekratna.

Na sluznicima je redovita suhoća, ali na njima nema nikada pigmentacija što je naročito važno prema Addisonskoj melanodermiji. Konjunktivitis, faringitis sa disfonijom i traheitis s hroničnim kašljem su najčešće promjene na sluznicama.

Simptomi periferne neuropatije, »arsenski polineuritis« pojavljuju se 1-3 sedmice nakon akutnog trovanja ili u toku hroničnog trovanja. Smetnje počinju obično parestezijama, zatim poremećajem senzibiliteta za dodir, bol i temperaturu u simetričnoj lokalizaciji donjih pa gomjih ekstremiteta. Smetnje mogu biti popraćene i bolovima, što Moeschlin smatra karakterističnim za arsenski polineuritis (»anaesthesia dolorosa«). Kod težih slučajeva može se pojaviti i gubitak dubokih osjeta pa nastaje ataksija i inkordinacija. Ispadi senzibiliteta se kombiniraju s motornom klijenuti različita stupnja, koja pogađa obično više donje ekstremitete. Uz motoričke smetnje obično manjkaju tetivni refleksi. Atrofije mišića potkoljenica i šake odgovaraju stupnju intoksikacije. Prema Moeschlinu mogu se pojaviti i psihičke poremetnje.

Među visceralnim organima spominju se oštećenja jetre pa i arsenske ciroze, ali do danas nije definitivno riješeno da li zaista postoje ciroze kojima je arson uzrok.

Butzengeiger spominje promjene na srcu koje je elektrokardiografski registrirao kod 36 od svoja 192 snimljena bolesnika. Većinom su nađeni plitki T-valovi i spuštena S-T spojnica.

Djelovanje arsena na krvotvorni sistem dobro je poznato zbog upotrebe arsenskih pripravaka u terapiji hroničnih mijeloza, luesa, a u prošlosti i perniciozne anemije. Kod hroničnog trovanja arsenom spominju se hiperhromne i normohromne anemije, leukopenije, limfopenije i eozinofilija.

Nakon resorpcije arsen se deponira u jetri, slezeni i bubrezima, a naročito u keratinskim tkivima. Proksimaini dijelovi vlasi mogu sadržavati arsena već 30 sati nakon ingestije. Arsen se može naći i u vlasima zdravih ljudi, ali se smatra da je kod hroničnog trovanja patološka koncentracija obično izmedu 0,1 do 0,5 mg na 100 g vlasi, dok su se kod akutnih trovanja našle čak količine od 1 do 3 mg nekoliko sedmica nakon ekspozicije. Otkrivanje apsorpcije arsena obično se zasniva na određivanju količine izlučene u mokraći u toku 24 sata. Ali kod toga treba voditi računa ne samo o zanimanju bolesnika nego i o kraju u kojem živi i o tipu ishrane. Zdrave osobe izlučuju prosječno 0,015 mg arsena na litru mokraće.

TROVANJE ARSENOVODIKOM

Arsin ili arsenovodik je jedan od najjačih hemolitičkih otrova u industriji, a i inače jedan od najotrovnijih plinova uopšte. Manifestacije njegovog destruktivnog djelovanja na eritrocite pojavljuje se nakon latencije od 2-24 sata, već prema koncentraciji plina, ali obično od 4-6 sati. Opšti simptomi su nekarakteristični: glavobolja, osjećaj hiadnoće, slabost, parestezije, mučnina i povraćanje. Mada se nešto arsina može otopiti i u plazmi pa arsin može i tim putem djelovati direktno toksično i na ostale vitalne organe (jetra, slezena, pluća) ipak brzi tok trovanja i teške posljedice rapidne hemolize sasvim dominiraju kliničom slikom intoksikacije.

Prvi znak jake hemolize opaž već sam bolesnik u tamno-crvenoj mokraći, koja postaje sve tamnija, jer sadrži uz hemoglobin sve više methemoglobina i hemosiderina. Uz to se može pojaviti bol u slabinama obostrano ili u trbuhu. Izlučivanje tamno-crvene mokraće popraćeno je sve težim subjektivnim smetnjama uzrokovanim s jedne strane sve težom hemolitičkom anemijom, a s druge strane svim znakovima akutne insuficijencije bubrega nastale zbog opstrukcije i oštećenja kanalića raspadajnim produktima hemoglobina.

Koža je u početku ikterična, a zatim postaje sve tamnija zbog inhibicije tkiva raspadajnim produktima hemoglobina, a katkada i zbog methemoglobinemije. U isto vrijeme je povišena vrijednost bilirubina u krvi, dok je u krvnoj slici sve veći broj hemoliziranih i fragmentiranih eritrocita. Oligurija pa anurija može se pojaviti vrlo kratko vrijeme nakon ekspozicije kako je to opisao Mohaček. Zatim nastaje azotemija i uremija s povraćanjem, a katkada i krvavim proljevima.

Kod dužeg toka bolesti povećava se jetra i slezena, a u koštanoj srži nastaje jaka proliferacija eritroblasta.

Teleky dijeli trovanja arsenovodikom u dva stadija:
1. stadij anoksemije zbog brze hemolize i
2. stadij ostecenja bubrega i jetre.

Liječenje i prevencija
Dimerkaptopropanol (BAL) je suvremeno sredstvo u liječenju trovanja arsenom. Svojim sulfhidrilnim skupinama BAL veže arsen koji se time oslobađa iz spoja s vitalnim enzimima stanice. U isto vrijeme nastaje pojačano izlučivanje vezanog arsena iz tijela. BAL se daje u teškim slučajevima u dozi od 3 mg na kg tjelesne težine svaka četiri sata u toku prva dva dana, svakih 6 sati u toku trećeg, a dva puta na dan u toku daljnjih 6 dana. U lakšim slučajevima daje se 2,5 mg na kg tjelesne težine. Najpovoljnije je djelovanje BAL-a kod akutnih manifestacija trovanja arsenom. Čini se da BAL ipak nije u stanju spriječiti kasne posljedice trovanja npr. polineuropatiju. Ni kod trovanja arsinom nije djelovanje BAL-a sigumo, ali tu terapiju ipak treba pokušati. Kod trovanja arsinom, a i kod ostalih kliničkih slika treba pažljivo provoditi simptomatsku terapiju. Kod akutne bubrežne insuficijencije treba primijeniti umjetni bubreg.

U prevenciji trovanja krutim arsenskim spojevima bitna je borba protiv prašine. Podovi radionica moraju biti izrađeni iz nepropusnog materijala i što više ispirani vodom u svakom pogonu u kojem može doći do stvaranja prašine što sadrži arsenskih spojeva. Kondenzacija otrovnih plinova što sadrže arsen mora se provoditi na način koji će omogućiti uklanjanje nastale prašine.

Mehanizacija procesa treba gdje god je moguće nadomjestiti ručni rad. Budući da je arsenska prašina lagana treba kod provođenja ventilacije o tome voditi računa. U izboru radnika treba imati na umu da osobe koje se mnogo znoje nisu prikladne za rad s arsenskim spojevima koji se praše. Osobito je važno da se zabrani uzimanje hrane i pušenje na radnim mjestima.

Spriječavanje trovanja arsinom zahtijeva potpuno poznavanje opasnosti nepredviđenih mogućnosti nastajanja arsenovodika. Zato moraju rukovodioci pogona poznavati detalje tehnoloških procesa. Najvažnije je poznavanje radova kod kojih dolaze metali i kiseline u međusobni dodir. Gdje postoji unaprijed predvidiva mogućnost nastajanja arsina, potrebno je postaviti komadić filter papira namoćenog u živin hlorid i uputiti radnike da se smjesta udalje čim opaze da se papir i u tragu obojio žuto.

Radna sposobnost
Pri akutnim trovanjima arsenom i njegovim jedinjenjima, postoji privremena radna nesposobnost, čije trajanje zavisi od težine trovanja i njegovog daljeg toka. Poslije iščezavanja akutnih simptoma takvi bolesnici podležu ljekarskoj kontroli još 1-2 nedelje, jer se u ovom periodu javljaju polineuritične pojave i znaci oštećenja parenhimskih organa. U lakim slučajevima svi ovi simptomi brzo iščezavaju i takvi bolesnici su poslije 2-3 nedelje sposobni za rad. Ako je do trovanja došlo uslijed havarija, takvi radnici su sposobni za rad na istom radnom mjestu uz dinamičku kontrolu otrovanog.

Ukoliko do trovanja nije došlo zbog havarije, već zbog rada na radnom mjestu u normalnim uslovima, takvi radnici više nisu za rad sa tim materijama već ih treba premjestitii na drugo radno mjesto.

Kod izraženih i teških formi trovanja arsenom nesposobnost za rad je dugotrajnija i bolesnicima je potreban duži boravak u zdravstvenoj ustanovi. Ako se u njih nije javilo oštećenje nervnog sistema, trajanje radne sposobnosti zavisiće od opšteg stanja, od stepena izraženosti poslijetoksičke astenije i stanja unutrašnjih organa. Dalji rad sa arsenom je kontrandikovan jer preležana teška intoksikacija smanjuje rezistentnost organizma.

Radna sposobnost ocenjuje se individualno zavisno od stepena restitucije organizma u cjelini. Izražene manifestacije toksičnog hepatita, praćene trajnim poremećajem jetrinih funkcija, sindromom bola, mogu usloviti trajno smanjenje radne sposobnosti. U nekim slučajevima čak se mora primjeniti i penzionisanje.

Trajna nesposobnost u ovim slučajevima nastupa kada se kod bolesnika konstatuju trajne, slaboreverzibilne pojave, tj. ako postoji peti stadijum procesa. Pri tome treba uzeti u obzir osobenosti generativnih procesa u perifernom nervnom sistemu koji se odlikuje znatnom dužinom trajanja. U toku čitavog reparacionog perioda, koji je praćen pozitivnim terapijskim efektom za bolesnika je kontraindikovan fizički rad.

Suviše ran povratak na rad koči proces regeneracije perifernih nerava i doprinosi razvoju trajnih rezidualnih pojava (pareza, kontraktura itd). Pri postojanju trajnih rezidualnih pojava - pareza, koje su na dugotrajnu terapiju ostale i dalje, takvi se bolesnici mogu osposobiti za rad na sasvim lakim poslovima, van kontakta sa toksičnim materijama.

Hladnoća, dugo stajanje, težak fizički rad i vibracije su takođe nokse koje štete daljem oporavljanju.

Perforacija nosne pregrade obično ne predstavlja kontraindikaciju za rad, samo što svježe i one koje progrediraju ne smeju da se ostave u kontaktu sa arsenom. Lica koja su kod trovanja arsenom imala i oštećenje jetre ili bubrega takođe su nesposobna za rad sa arsenom  ili  bilo kojom drugom toksičnom materijom.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 39 
Home Medicina rada ARSEN I NJEGOVA JEDINJENJA