Vaš Doktor

SELEN

• Uvod • Vrste trovanja, dijagnoza i liječenje • Radna sposobnost

Uvod
Profesionalno trovanje nastaje prilikom metalurške prerade ruda i primjene selenijumovih jedinjenja.

Selenijum je elemenat sličan sumporu i teluru. Javlja se u više oblika: sivi selenijum, stabilni sa metalnim osobinama i crveni selenijum amorfne ili kristalne strukture. U prirodi se nalazi bilo u čistom obliku, bilo združen sa drugim elementima. Čistih selenijumovih minerala nema mnogo, ali se on često javlja kao pratilac sulfidnih ruda: pirita, halkopirita, sfalerita i drugih. Elementarni selen (siva modifikacija) koristi se u izradi fotoelektričnih aparata zbog osobine da pri osvetljavanju dobro provodi električnu struju čiji je inače slab provodnik. Osim toga koristi se u industriji stakla za bojenje i obezbojavanje a u metalurgiji za legiranje čelika i  bakra.

Selenijumova jedinjenja se koriste u industriji boja, mastila, plastike, pri vulkanizaciji gume i kao rastvarači. Među selenijumovim jedinjenjima najvažniji su oksidi (SeO2 i SeO3), selenasta i selenova kiselina [H2SeO3 i H2SeO4) sa solima selenitima i selenatima. Od značaja je selenovodonik (H2Se) koji ima karakterističan miris na trulu repu. Organska jedinjenja selena takođe imaju neprijatan miris zbog čega se dodaju otrovnim gasovima bez mirisa.

Elementarni selenijum je malo toksičan, a profesionalna trovanja moguća su prilikom metalurške obrade rude koja sadrži selenijuma. Trovanje izaziva selenijumov dioksid koji se tom prilikom stvara. Veoma je otrovan i selenov oksihlorid koji se mnogo upotrebljava kao rastvarač. U hemijskim laboratorijama i pri kliširanju selenovim bojama može doći do trovanja selenovodonikom. Selenijumove kiseline su takođe vrlo toksične i korozivne, a organska jedinjenja selenijuma prodiru i kroz sintetske gumene rukavice, koje zbog toga pri radu treba često mijenjati.

Glavni put unošenja je respiratorni i digestivni trakt, ali i resorpcija preko kože može takođe doći u obzir. Izučavanje selenijuma vrši se preko bubrega, crijeva i djeiimično preko pluća.

Metabolizam selenijuma i faktori koji utiču na njegovu toksičnost nisu sasvim razjašnjeni. U organizmu se iz seienijumovih jedinjenja stvara metilselenid koji ima toksično dejstvo jer istiskuje sumpor iz sulfhidrilnih jedinjenja, inhibira enzimske sisteme i dovodi do poremećaja metabolizma porfirina i kvatrina. Smatra se takođe da postoji i alergijsko dejstvo seienijumovih jedinjenja. Eksperimentalni radovi na zečevima pokazali su da se za vrijeme akutne i hronične intoksikacije selenijum lokalizuje u jetri, plućima i bubrezima. U urinu je nađeno 50% administrirane doze, a u fecesu preko 20%.

Vrste trovanja, dijagnoza i liječenje
Trovanja selinijumom zapažena su u velikom broju kod stoke koja pase na selenifernim terenima Južne Dakote u SAD. Opaka bolest (alkali disease) manifestuje se oštećenjem keratinskih tvorevina, unutrašnjih organa, mišićnom slabošću i poremećajem vida, a u terminalnoj fazi dolazi do paralize.

Profesionalno trovanje selenijumom manifestuje se najprije simptomima nadražaja sluzokože, respiratornog trakta i očnih režnjača. Javlja se konjunktivitis, rinitis, laringofaringitis i bronhitis. U težim trovanjima (pri inhalaciji selenovodonika) poslije latencije od 4-5 sati javljaju se znaci toksičnog edema pluća. U takvim slučajevima može se pojaviti i oštećenje jetre, bubrega, slezine, sekundarna anemija i porfirija.

Karakteristični znak trovanja selenijumom je miris na bijeli luk izdahnutog vazduha i znoja. Ovaj se znak javlja rano i traje dugo. Pored toga u ustima se javlja neprijatan metalni ukus.

Prilikom djelovanja na kožu selenijumovi oksidi, selenijumove kiseline i selenijum oksihlorid izazivaju eritem, plikove i ulceracije koje teško zarašćuju. Neki autori smatraju da može doći i do senzibilizacije kože. Opisane su ekcematiforne dermatoze. Nisu međutim zapažene promjene slične oštećenjima kod »alkalne bolesti« ali je opisana crvena obojenost prstiju, zuba i kose.

Promjene želudačnocrijevnog trakta naročito su izražene u slučajevima hronične ekspozicije selenijumovim jedinjenjima. Digestivni poremećaji javljaju se u vidu muke, povraćanja, proljeva, i bolova u trbuhu. Kod izraženih formi intoksikacije nastaje iscrpljenost, javljaju se promjene neuroendokrinog sistema, a dolazi i do razvoja hroničnog bronhitisa koji može imati astmatoidni karakter.

Hronično trovanje selenijumom praćeno je kvarenjem zuba, opadanjem kose, promjenama na koži u vidu sive pigmentacije otkrivenih dijelova, opekotinama i dermatitisom distrofičnog i alergijskog karaktera.

Dijagnoza profesionalne intoksikacije selenijumom nije teška kada postoji pozitivna anamneza i karakteristični miris izdahnutog vazduha i znoja. Pri tome treba misliti i na telur i arsen koji takođe daju sličan miris.

Dijagnozu profesionalnih ekcema prouzrokovanih selenijumom olakšavaju pozitivni kutani testovi.

Nalaz selenijuma u urinu i povećanje količine porfirina takođe ukazuju na trovanje ovim elementom.

U težim slučajevima trovanja selenijumovodonikom koji prijeti razvojem plućnog edema priporučuje se mirovanje, utopljavanje, ograničenje tečnosti i budno posmatranje pacijenta. Transport se vrši samo u ležećem položaju. Preporučuje se davanje 20% kalcijumglukonata 20 ml. i v. prije i za vrijeme edema. Kod pojave znakova edema daje se kiseonik pod sasvim malim pritiskom brzinom 3-10 I/min. Disajni putevi treba da budu slobodni i prolazni. Korisna je primena kardiotonika i antibiotika.

Oštećenja kože selenijumovim oksidima lijeće se ispiranjem 10% vodenim rastvorom natrijumtiosulfata i stavljanjem krema 10% natrijumtiosulfata.

Oči treba odmah isprati čistom vodom i pacijenta poslati na kontrolu očnom ljekaru.

Pri peroralnoj intoksikaciji preporučuje se ispiranje želuca i davanje leka.

BAL nije pokazao rezultate kod trovanja selenijumom.

Zaštita se sastoji u dobroj ventilaciji radi smanjenja zaprašenosti dimova i para, u nošenju zaštitne odjeće, rukavica i naočala i medicinskoj kontroli zaposlenih radnika.

Radna sposobnost
U slučaju lakših oštećenja selenijumom radna sposobnost obično je očuvana ili je izgubljena za 3-7 dana. Teži slučajevi akutnog trovanja iziskuju duže liječenje (10-30 dana). Poslije kliničkog ozdravljenja radna sposobnost se, po pravilu, potpuno uspostavlja. Međutim, pri postojanju makar i slabo izraženih rezidualnih pojava stradalima je potrebno privremeno premještenje na posao sa lakšim uslovima rada, van dodira sa toksičnim materijama. U slučajevima razvoja hroničnog bronhitisa radna sposobnost zavisi od funkcionalnog stanja kardio-respiratornog sistema.

Hronična oštećenja selenijumom mogu takođe biti lakšeg karaktera i mogu se brzo izliječiti bez ikakvih poljedica. U tim slučajevima radnici mogu ostati na istom radnom mjestu uz poštovanje higijenskih normi pri radu i češću kontrolu zdravstvenog stanja.

Kod lica sa hroničnom formom intoksikacije praćene izraženim pojavama hroničnog bronhitisa, gastrointestinalnim oštećenjima ili poremećajima neuroendokrinog sistema, oboljelima su potrebne ponovljene kure liječenja i rehabilitacija. U ovakvim slučajevima radna sposobnost ostaje dugo umanjena. Po prestanku liječenja kontraindikovan je rad sa selenijumom i drugim toksičnim  materijama.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 29 
Home Medicina rada SELEN