Vaš Doktor

HLOR I NJEGOVA JEDINJENJA

• Hlor • Hlorvodonik • Fozgen (Karbonihlorid) • Hlorni kreč (Hipohlorit)
• Dejstvo na organizam
• Vrste trovanja • Radna sposobnost

HLOR

Hlor je zelenkasto-žućkast gas, naročitog prodornog mirisa, 2,5 puta teži od vazduha. Dobija se elektrolizom hlorida. Pod pritiskom i rashlađivanjem zgusne se u zeleno-žutu tečnost do čvrste blijedo žute mase. Zgusnut u tečnost čuva se u čeličnim bocama i tankovima. Čelične boce su prikladne za hlor ako mogu izdržati pritisak od 22 atmosfere. Eksplozija boce ili tanka sa zgusnutim hlorom (u požaru) dovodi do teških, obično masovnih trovanja. Pri tome treba imati na umu da 1 litar tečnog hlora daje 464 litre gasa na temperaturi vazduha 00C i pri normalnom atmosferskom pritisku.

Pojava trovanja hlorom i njegovim jedinjenjima može se vidjeti u raznim industrijskim granama: pri procesu hloriranja, izvlačenju metala iz rude, proizvodnji samog hlora (putem elektrolize iz NaCI ili oksidacije iz HCl - sone kiseline), sode, hlornog kreča, fozgena, hloroorganskih produkata raznih vrsta, dezinfekcionih materija i jedinjenja koja sadrže hlor. Trovanje je mogućno pri primjeni hlora za borbu sa štetočinama u poljoprivredi, u fabrikama pamučnih tkanina, pri bijeljenju tkanina, pri dezinfekciji primjenom hlornog kreča za dezinfekciju voda za piče i otpadnih voda. Hlor je prvi upotrebljeni bojni otrov.

Dijelovanju hlora mogu biti podvrgnuti radnici zaposleni kako u proizvodnji hlora tako i u proizvodnjama vezanim za njegovo oslobađanje - kao što su mašinisti, inženjeri, tehničari, bravari na remontnim instalacijama, dezinfektori, te radnici na raznim zadacima u proizvodnji hemijskih proizvoda.

HLORVODONIK

To je bezbojni gas, jakog mirisa i kiselog ukusa. Zbog velike rastvorijivosti u vodi »dimi« se u vlažnom vazduhu. Rijetko se upotrebljava u industriji, ali vodeni rastvori sa oko 35% hlorovodonika imaju široku  primjenu.

FOZGEN, KARBONIHLORID

To je bezbojan gas, karakterističnog mirisa, mnogo otrovniji od hlora. Upotrebljava se u industriji za direktno hloriranje, za sintezu brojnih spojeva, npr. arsenovog trioksida, benzoeve kiseline, anilinske boje itd. Fozgen se stvara termičkom razgradnjom nekih hlorisanih ugljovodonika (trihloretilena, tetrahlorugljenika). Trovanja u Industriji nastaju ili nesrećnim slučajem kod oštećenja nekog sistema kojim prolazi fozgen ili nepredviđenim razvijanjem fozgena pri upotrebi hlorisanih spojeva. Fozgen je takođe upotrebljen kao bojni otrov u prvom svetskom ratu.

HLORNI KREČ, HIPOHLORIT

To je higroskopni bijeli prašak koji miriše na hlor. Upotrebljava se za dezinfekciju, oksidaciju i hlorisanje, za bijeljenje hartije i tekstila.

Dejstvo na organizam
Hlor prodire u organizam uglavnom preko disajnih puteva, a osim toga, zbog svoje dobre rastvorljivosti u vodi, on se lako guta. Eliminisanje hlora vrši se preko organa za disanje, u manjem stepenu preko bubrega, želudačno-crijevnog trakta i znojnih žljeda.

Hlor poseduje nadražajno i kauterizaciono dejstvo na sluznicu disajnih puteva i konjunktive, izazivajući promjene nekrobiotičnog karaktera, međutim nije isključena mogućnost širenja oštećenja i na dublje dijelove disajnog  trakta.

Nekad se mislilo da hlor djeluje na taj način što vlagom sluzokoža stvara sonu kiselinu. Međutim hlor je 20 puta jačeg djelovanja od hlorovodonika, ma da se mnogo teže rastvara u vodi. Hlor vjerovatno djeluje tako što vodi u sluznicama oduzima vodonik, oslobađajući nascentni kiseonik i tek tada stvara sonu kiselinu. Prema tome je oksidacija, zajedno sa djelovanjem kiseline odgovorna za izvanredno jako iritativno dijelovanje.

Zbog svog jakog iritativnog dejstva, hlor i gore pomenuti spojevi rijetko dovode do trovanja jer su simptomi djelovanja, sem kod fozgena, tako jaki, da radnik mora napustiti zatrovanu atmosferu prije nego što dođe do jakih oštećenja.

U mehanizmu dejstva hlora veliki značaj imaju refleksni utjecaji koji se javljaju kao poljedica nadražaja interoreceptora sluznice disajnih puteva, koji izazivaju kontrakciju muskulature glasnih žica, traheje, bronhija a takođe niz promjena refleksnog karaktera u radu srca i vazomotornog centra. Odmah nastaje osjećaj gušenja i jakog straha, retrosternalna bol, stezanje u grudima i eksplozivni napadi kašlja, zatim žarenje u očima, nosu i ustima sa pojačanom salivacijom, glavoboljom; bol u epigastrijumu, nauzea i povraćanje, dispnoa, cijanoza, proširenje vena na vratu. Ispljuvak je obično tingiran krvlju. U teškim slučajevima može se razviti edem pluća, mada rijeđe. Rtg pregled otkriva mrljaste sjenke na plućima, koje uz subjektivne simptome mogu potrajati i do   dvije nedelje.

Visoke koncentracije hlora imaju iritativno dejstvo na kožu (pečenje, znaci zapaljenja, sivo-plava obojenost, mjehuri), ali se ono praktično ne vidi s toga što je u tako zagađenoj atmosferi boravak mogućan jedino pod zaštitnom maskom.

Prag osjetljivosti mirisa i ukusa je pri koncentraciji od 0,02 do 0,05 ppm. Zbog djelovanja većih koncentracija hlora, može doći do gubitka osjećaja mirisa, koji se ponekad normalizuje tek poslije 8 mjeseci. Gubitak mirisa predstavlja veću opasnost u odnosu na mogućnost trovanja.

Smolczyk i Cobler ispitivali su zavisnost između osjećaja mirisa i obojenog indikatora (kalijum-jodid-Starke-Papier) i ustanovili da je indikator osetljiviji od nosa i da može poslužiti kao sredstvo za pravovremeno upozorenje.

Prag osjetljivosti za hlor je tako nizak da ga brzo mogu prekoračiti koncentracije koje mogu prouzrokovati teška trovanja. Kod koncentracije od 2,2-0,5 ppm dolazi do nadražaja očiju i disajnih organa.

Navikavanje na hlor je u izvesnom obimu mogućno. Neosjetljivost (gubitak mirisa, gubitak refleksnih simptoma sem suzenja i kiseli ukus) mogućna je duže vremena poslije oštećenja hlorom.

Vrste trovanja
Dejstvo hiora može dovesti do razvoja kako akutne tako i hronične forme trovanja.
Akutno trovanja
Klinička slika akutnog trovanja različita je zavisno od koncentracije gasa i trajanja njegovog dejstva.

U lakim slučajevima akutnog trovanja, koji su najčešći u proizvodnim uslovima, vide se pojave nadražaja konjunktiva i gornjih disajnih puteva. Nastradali se žale na bol, stezanje, pečenje u grudima, grebanje i golicanje u grlu, oštar bol u očima, suzenje. Kašalj je obično suv i ima karakter napada gušenja. Objektivno se vidi crvenilo konjunktiva, mekog nepca, ždrijela, grkljana i traheje, skupljanje male količine seroznog sekreta u nosu.

U plućima grubo disanje, umjerena količina suvih i često vlažnih šušnjeva, lako smanjena pokretljivost plućnih baza, učestan ritam disanja. Često se opaža otežano disanje sa produženim ekspirijumom.

Kao kasne posljedice akutnog trovanja mogu se razviti hronični katari sluznica gornjih disajnih puteva, traheobronhitisi.

Akutno trovanje hlorom može da aktivira specifični  proces  na plućima.

Kod trovanja srednje jačine opisani subjektivni osjećaji su izraženi, kašalj suv, mučno bolan, lavežni, ima karakter napada (do povraćanja). Pridružuju se slabost, lomnost, glavobolja. Objektivno zaptiv, 24-30 respiracija u minutu, cijanoza, jaka hiperemija i natečenost sluzokože, gornjih disajnih puteva, obiian serozni sekret. Na plućima postojanje difuznog bronhitisa.

U teškim slučajevima trovanja - izražen zaptiv i cijanoza, jak kašalj sa gušenjem i sa serozno-sluzavim, a kasnije sluzavo-gnojnim sekretom. Teško opšte stanje. Uporedo sa pojavom traheobronhitisa simptomi bronhiolitisa (izraziti sitni vlažni šušnjevi sa pretežnom lokalizacijom u donjim zadnje-bočnim dijelovima pluća). Mogućan je razvoj pneumonije i toksičnog edema pluća. U krvi prvog dana leukocitoza (do 16.000), pomjeranje formule u lijevo. Promjene koštane srži obično govore o pojačanoj leukopoezi sa pomjeranjem formule koštane srži u lijevo i sa pojavom mladih ćelijskih formi. Prolazne pojave nadražaja bubrega u vidu tragova bjelančevine, a u sedimentu po neki leukocit i hijalni cilindar. T 38°C i više.

Trovanje vrlo visokom koncentracijom može da dovede do munjevite smrti refleksnog porijekla kao poljedica asfiksije uslovljene jakim spazmom glasnih žica.

Poslije teških trovanja mogu se javiti recidivirajući hronični bronhitis i peribronhitis sa kasnijom pojavom pneumoskleroze, emfizemom pluća, bronhiektazijama i u krajnjem rezultatu pulmo-kardijalnom insuficijencijom.

Hronično trovanje
Ono se razvija kao rezultat dugotrajnog dejstva malih koncentracija hlora. U rane znakove trovanja spadaju promjene na desnima: hiperemija, krvarenje - gingivitis. Mogućni su želudačno-crijevni poremećaji -odsustvo apetita, muka, hronični katari želuca i crijeva. Često pri dugotrajnom kontaktu sa hlorom javljaju se oštećenja zuba (izlizanost, defekti, karijes). Promjene na koži pri visokoj koncentraciji hlora mogu se manifestovati u vidu akutnog dermatitisa i ekcema. Pri elektrolitičkoj metodi dobijanja hlora ponekad se opažaju hlorne akne. Od strane nervnog sistema mogućne su žalbe na glavobolju, vrtoglavicu i nesanicu.

Međutim, osnovne patološke manifestacije pri hroničnom trovanju hlorom opažaju se u disajnim putevima i izražavaju se u lakoj, srednjoj i teškoj formi.

  • Laka forma: postojanje hroničnog recidivirajućeg bronhitisa, peribronhitisa, umjerenog emfizema, laringotraheitisa. Opšte stanje je zadovoljavajuće -krv, temperatura, su bez naročitih promjena.
  • Srednje teška forma: postojanje laringotraheitisa i razvoj pneumoskleroze sa eventualnom pojavom emfizema i hroničnog bronhitisa, često s astmoidnom komponentom i pojavom respiratorne insuficijencije. Rtg: pojačan bronhovaskularni crtež, široki hilusi. Tok je dugotrajan sa čestim recidivima.
  • Teška forma: praćena je difuznom pneumosklerozom, sa čestim egzacerbacijama, emfizemom i hroničnim bronhitisom, čestim bronhiektazijama, napadima bronhijalne astme. Razvija se izražena respiratorna insuficijencija, cor pulmonale. U krvi leukocitoza, poliglobulija, ubrzana sedimentacija. Proces je ireverzibilan a prognoza je nepovoljna.
Radna sposobnost
Osnovni principi radne sposobnosti pri akutnom trovanju razlikuju se od onih pri hroničnom trovanju. Radna sposobnost poslije akutnog trovanja zavisi od izraženosti preležanog trovanja, tako i karaktera komplikacija.

U lakim slučajevima - privremena nesposobnost traje 3-5-7 dana. Liječenje se može vršiti u ambulantnim ustanovama. Poslije lake akutne intoksikacije radnik se obično vraća na raniji posao.

U slučajevima srednje i teške forme trovanja, poslije ukazivanja prve pomoći, dalje liječenje mora da se sprovede u stacionaru. Period radne nesposobnosti iznosi do nekoliko nedelja (2-5 nedelja). Otpuštanje iz stacionara međutim, ne znači potpuno osposobljavanje za rad, recimo u slučajevima postojanog izraženog edema pluća, komplikovanog pneumonijom. Liječenje se nastavlja u ambulantnim uslovima a pacijenti moraju biti za izvesno vrijeme udaljeni sa posla gdje postoji kontakt sa hlorom i drugim nadražajnim gasovima, teško fizičko naprezanje i nepovoljni klimatski uslovi.

Ukoliko je došlo do razvoja hroničnog procesa u bronhijalnom i alveolnom tkivu, potrebna je promjena radnog mjesta, gdje nema kontakta sa prašinom i drugim iritansima respiratornog trakta.

Pri postojanju hroničnog bronhitisa i pneumoskleroze (srednji stepen hronične intoksikacije), čak i bez pojava insuficijencije disanja i krvotoka, bolesnicima je potrebno premještaj na posao koji nije vezan sa udisanjem nadražajnih gasova i prašine ili boravkom u nepovoljnim metereološkim uslovima. Pri hroničnom difuznom bronhitisu sa uporno izraženom astmatoidnom komponentom i postojanjem stalnog hroničnog gnojavog procesa u disajnim putevima, čak i sa lakom insuficijencijom plućne ventilacije, indikovani su poslovi vezani sa neznatnim fizičkim naprezanjem, bez kontakta sa prašinom i materijalima koje nadražuju disajne puteve, a takođe u povoljnim meteorološkim uslovima.

Kod hronićnih pneumoskleroza, sa teškim pogoršanjima inflamatornog procesa u disajnim organima (teška forma hroničnog trovanja) i sa pojavom insuficijencije plućne ventilacije srednjeg stepena, rad bolesnika moguć je samo u toploj, suvoj prostoriji u sjedećem položaju, bez velikih opterećenja za disajne organe, kardiovaskularni i nervni sistem, bez bilo kakvog kontakta sa prašinom i drugim nadražajnim gasovima, u dnevnoj smjeni i blizu mjesta stanovanja. U slučajevima gdje je nastupila insuficijencija desnog srca, bolesnici nisu sposobni ni za kakav rad.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 78 
Home Medicina rada HLOR I NJEGOVA JEDINJENJA