Vaš Doktor

BENZEN I NJEGOVI HOMOLOZI

• Uvod • Put unošenja u organizam i metabolizam benzene • Vrste trovanja
• Dijagnoza • Prognoza • Radna sposobnost
Uvod
Profesionalno trovanje benzenom i njegovim homolozima javlja se kod svih radova gdje se u procesu proizvodnje dolazi u dodir sa štetnom materijom.

Profesionalna trovanja benzenom zauzimaju značajno mjesto u profesionalnoj patologiji. Simptomatologija i dejstvo benzena veoma su mnogo izučavani i dobro su poznati. Zahvaljujući sprovođenju pozitivnih zakonskih propisa u današnje vrijeme, broj, a i težina trovanja su znatno umanjeni.

Upotreba benzena javlja se razvojem hemijske industrije krajem 19. veka. Poznavanje toksikologije benzena dovelo je do zabrane njegove upotrebe kao rastvarača u nekim zemljama.

Benzen je lako isparljiva tečnost, bezbojna, blagog aromatskog mirisa. Benzen i njegovi homolozi, toluen i ksilen dobijaju se destilacijom katrana, kamenog ili mrkog uglja.

Benzen je dobar rastvarač gume, smole, svih vrsta masti, kaučuka i drugih sličnih materija, a koristi se u sintezi farmaceutskih proizvoda, boja, u industriji eksploziva. On se koristi kao solvens, diluens, plastifikator i sikator.

Upotreba mu je s toga brojna, u industriji gume i gumenih proizvoda, vještačke kože, lineleuma, celuloida, industriji boja i lakova, kao razrijeđivač, sastavni dio pasta za podove, firnisa i lakova za podove, Pri bronziranju i pozlaćiranju keramike, u proizvodnji tutkala i ljepkova, za ekstrakciju nekih alkaloida, u nekim štamparskim tehnikama, u hemijskim laboratorijama, kao sirovina za nitrobenzol, anilin itd.

Zbog vrlo velike toksičnosti benzena zamenjuje se manje toksičnim jedinjenjima kad kod je to moguće.

Put unošenja u organizam i metabolizam benzena
U proizvodnim uslovima benzol i njegovi homolozi prodiru u organizam putem organa za disanje, zatim kroz odmašćenu i oštećenu kožu, a putem organa za varenje, trovanje u industriji javlja se izuzetno, akcidentalno.

Izbacuje se iz organizma putem pluća jednim dijelom. Drugim dijelom se oksidiše i eliminiše mokraćom u vidu fenilsumporne i fenil glukuronske kiseline (benzen) kao i fenil hipurne kiseline (toluen).

U jetri oksidacijom benzena nastaje oksibenzol, dioksibenzen i irifenol. Na taj način frakcije organskih sulfata u mokraći se povećavaju na račun anorganskih. Konjugovanjem fenola sa sumporom smanjuje se u organizmu rezerva u sumporu, smanjuje se količina glutationa zbog čega dolazi do smanjenja askorbinske kiseline, jer glutation regeneriše askorbinsku kiselinu.

Treći dio koji ostaje u organizmu fiksira se za tkiva i organe bogate u lipodidima (koštana srž, masno tkivo, jetra itd.) odakle se vremenom polako izlučuje putem oksidacije, mokraćom.

Vrste trovanja
Benzen i homolozi mogu da izazovu akutna i hronična profesionalna trovanja. Akutna trovanja nastaju akcidentalno, pri pojavi para benzena u visokim koncentracijama. Hronično trovanje nastaje kao rezultat dugotrajnog udisanja manjih koncentracija benzena. Po nekim autorima pojavi hroničnog trovanja prethodi latentni period različitog trovanja.
Akutna trovanja benzenom
U uslovima proizvodnje su rijetka. Dešavaju se akcidentalno, najčešće pri čišćenju tankova ili pri havarijama. Pri tome dominiraju simptomi narkotičnog djelovanja benzena, uslijed dejstva na CNS. Preko ekscitacije, dolazi brzo deprijesija, glavobolja, vrtoglavica, povraćanje a zatim se javlja »benzolska narkoza« praćena respiratornim i cirkulatornim smetnjama, komatoznim stanjem koje se najčešće završava smrću. Ukoliko se koma povuče, često ostaju poslijedice malaksalosti, glavobolja, vrtoglavica, probodi u prsima, nesiguran hod, depresivna stanja.

Pri dejstvu visokih koncentracija benzena opisani su slučajevi munjevite smrti: poslije nekoliko minuta nastaje gubitak svesti, koma sa konvulzijama i smrtnim ishodom zbog paralize viših nervnih centara.

Ako se ukaže odgovarajuća pomoć u slučajevima lake i srednje teške intoksikacije, promjene su reverzibilne.

Pored opisanih poljedica laboratorijski se mogu javiti acidoza, hiperglikemija, hiperlipemija, i glikozurija.

Hronično trovanje
Razvija se postepeno pri dugotrajnom kontaktu sa subtoksičnim koncentracijama benzena. Klinička slika je različita, u zavisnosti od intenzivnosti i trajanja ekspozicije, uslova rada, individualne osjetljivosti, kao i od koincidencije trovanja s drugim obolenjima i stanjima.

Oštećenja hematopoeznog sistema dominiraju kliničkom slikom i dovode do niza poremećaja karakterističnih za ovu intoksikaciju.

Hronično trovanje odlikuje dug latentni period, te se simptomi mogu javiti čak godinama poslije prekida ekspozicije. Provokativni faktor obično je neko interkurentno oboljenje, graviditet, infekcija, poremećaj ishrane i sl.

Za hronično trovanje pored dominantnog hematološkog sindroma karakteristični su još i dermatološki, neurološki, gastrointestinalni i kardiovaskularni sindrom.

  • Hematološki sindrom obuhvata promjene u sve tri krvne loze. Anemija je obično umjerena, kod težih slučajeva može biti veoma izražena, hipohromnog tipa sa anizocitozom, pojkilocitozom, polihromatofilijom, pojavom BPE, RTC, eritroblasta, i megaloblasta u perifernoj krvi. Veoma se rijetko viđaju i poliglobulije.

Leukopenija je vrlo česta kod trovanja benzolom. Smanjenje leukocita ispod 4.500/mm3 sa neutropenijom i eozinofilijom ukazuje na opasnost od trovanja. U početku može da se pojavi leukocitoza 10-20.000 a tek kasnije leukopenija. Neutropeniju prati često eozinofilija i limfocitoza. Metamijelociti i mijelociti se rijetko viđaju u perifernoj krvi. Smanjenje polinukleara ide i do agranulocitoze.

Trombocitopenije su česte, obično umjerene. U koštanoj srži smanjen je broj megakariocita. Nalaze se i patološki oblici trombocita.

Vrijeme krvavrenja je češće normalno, nego produženo, vrijeme koagulacije može biti i normalno; retrakcija koaguluma je obično slaba. Najčešće se javljaju krvavrenja iz nosa, mekog nepca, desni, ili u vidu purpure. Kod žena se javljaju meno i metroragije. Opisana su i krvavrenja iz drugih organa. Kod izvjesnih bolesnika nađeno je smanjenje protrombina u krvi.

Benzen u koštanoj srži izaziva hiperplaziju, hipoplaziju, displazije. Mallory je našao kod trovanja benzenom sve moguće prelaze od teških hipoplazija do pojave ekstramedularne hematopoeze. Napominjemo da benzen oštećuje sve tri loze.

U svjetskoj literaturi opisane su razne vrste leukoza kod bolesnika koji su bili duži period izloženi dejstvu benzena: akutne mijeloblastne, hronične mijeloidne, i limfocitne leukoze, akutne i hronične eritroblastoze. Najčešći su aleukemični oblici. Slezena i limfne žljezde često nisu uvećane. Klinički tok leukoza ne razlikuje se od ostalih leukoza.

  • Promjene na koži javljaju se u vidu eritema, ekcema, sa pojačanom deskvamacijom epidermisa ponekad, raznih ospi, u vidu petehija i ekhimoza po rukama i nogama, zatim purpure.
  • Gastrointestinatni sindrom javlja se u vidu hipo ili anacidnog gastritisa sa gubitkom apetita, suvoćom u ustima, osjećajem težine poslije jela, ponekad povraćanjem, izuzetno trbušnim bolom. Objektivno usna duplja je obložena mjestimično sa plitkim ulceracijama, jezik je obložen sa ragadama, papile atrofične, epigastrijum osetljiv.

Kod izraženih intoksikacija može se naći uvećana jetra, bolno osetljiva sa poremećajem funkcionalne sposobnosti. Opisani su i hepatitisi i akutna atrofija jetre.

  • Promjene nervnog sistema pri hroničnom dejstvu benzena javljaju se u vidu funkcionalnih promjena koje se najčešće manifestuju astenovegetativnim i neurasteničnim smetnjama. Opisan je i polineuritis.

Oštećenja CNS-a u vidu toksičnih encefaloza i encefalopatija danas su veoma rijetka.

  • Promjene u kardiovaskularnom sistemu najčešće su funkcionalne prirode u vidu tahikardije, sistolnog šuma itd., ali u težim slučajevima opisane su i pojave ishemije miokarda.

Početni oblik manifestuje se blijedilom, sa progredijentnom astenijom, banalnim digestivnim poremećajima, lakšom anemijom, ponekad leukopenijom, ekhimozama, produženim vremenom krvarenja, pozitivnim Rumpel-Leed-om, a kod žena i menoragijama.

U izraženom obliku dominiraju hemoragične manifestacije praćene anemijom, leukopenijom, neutropenijom i   trombopenijom.

Latentni benzenizam javlja se bez subjektivnih smetnji i praćen je lakom anemijom, leukopenijom, neutropenijom, eozinofilijom, a u koštanoj srži može se pojaviti i sklonost hipoplaziji.

Teški oblici, klinički liče na stanje koje se viđa kod panmijelopatije i progresivnog su toka.

Anemični oblici karaktera su perniciozne anemije sa pojavom dominantnog hemoramičnog sindroma. To je  najčešći  oblik.

Benzenske leukoze najčešće su mijeloidnog hroničnog tipa. Limfne žlezde i slezena obično ne pokazuju hiperplaziju. Kao što je već opisano javljaju se i drugi oblici leukoza.

Opisan je i hepatični oblik.

Dijagnoza
  • Detaljna radna anamneza sa podacima sanitarno-higijenskih karakteristika uslova proizvodnje, poznavanje  tehnološkog procesa, potvrda dužeg ili kraćeg kontakta u određenim koncentracijama benzena. Neophodno je poznavanje režima rada. Značajni su i epidemiološki podaci o trovanju benzenom.
  • Potreban je uvid u rezultate prethodnog i kontrolno-periodičnih pregleda.
  • Detaljni anamnestički podaci o sadašnjoj bolesti u smislu simptoma ili honičnog trovanja a naročito u smislu hematoloških poremećaja.
  • Klinički pregled uz posebnu pažnju na kožu, sluzokože, usnu duplju, jetru, i nervni sistem.
  • Po potrebi dopunski specijalistički pregledi - neurološki, kardiološki, ginekološki (za žene).
  • Radiološka obrada pluća i digestivnog trakta .
  • Funkcionalno ispitivanje srca, jetre, koštane srži, želudačnog trakta, elektroencefalografija i dr.
  • Laboratorijska obrada: SE, krvna slika, broj trombocita, BPE, RTC, vrijeme krvarenja, vrijeme koagulacije, vrijeme retrakcije koaguluma, određivanje željeza, protrombinskog kompleksa, funkcionalnih proba jetre, cjelokupan pregled urina. Toksikološki: fenol u urinu, određivanje sulfata (neobavezno). .
Prognoza
U trovanju benzenom profesionalne etiologije hroničnog toka, najkarakterističniji su hematološki poremećaji. Međutim, ljekar specijalista medicine rada sreće se sa određenim teškoćama u dokazivanju profesionalne etiologije bolesti. Neophodno je stoga detaljno poznavanje tehnološkog procesa da bi dobili potvrdu o prisustvu i koncentraciji benzena.

Hroničan tok i postupnost u razvoju hematoloških poremećaja, češća reverzibilnost procesa poslije prekida kontakta sa benzenom ukazuje na profesionalnu etiologiju bolesti. Međutim u toku razvoja obolenja javljaju se i neke karakteristike trovanja, kao što je naprijedovanje patološkog procesa i poslije prekida kontakta sa toksičnom materijom. Poremećaji su izraženi kako u perifernoj krvi tako i u koštanoj srži.

U profesionalnoj etiologiji bolesti javlja se i odsustvo paralelizma između trajanja kontakta s toksičnom materijom i težine patološkog procesa. Stanje se pogoršava pri ponovnom kontaktu i poslije dugotrajnog prekida rada sa benzenom.

Uslijed hematoloških poremećaja narušen je i integritet cijelog organizma. Oštećene su funkcije eritrocita, leukocita, trombocita, kapilara a konsekutivno i funkcije srca, zatim su oštećene veoma važne jetrene funkcije, funkcije CNS-a, kao i perifernog nervnog sistema pa i digestivnog trakta. Narušena je i zaštitna funkcija   kožnog   omotača.

Za utvrđivanje preostale funkcionalne sposobnosti neophodno je učiniti slijedeće:

  • Za funkcionalno ispitivanje krvotvornih organa - sternalni punktat, ispitivanje života eritrocita, vrijednosti leukocita i trombocita, protrombinski kompleks i tromboelastografija.
  • Za ispitivanje funkcije želuca - ispitivanje lučenja želudačnog soka,
  • EKG za funkciju srca,
  • EEG i EMG za ispitivanje nervnog sistema EMG,
  • Za ispitivanje jetre BSP, opterećenje galaktozom, proba vodom.

U slučajevima aktivnog trovanja lakšeg oblika uz blagovremeno pružanje prve pomoći kao i odgovarajuće liječenje prognoza je dobra, oštećenja su reparabilna.

U teškim oblicima akutnih trovanja poslije adekvatnog tečenja i duže rekonvalescencije javljaju se sekvele najčešće nervne prirode gdje je potrebno ocijeniti radnu sposobnost, Prognoza je u većini slučajeva dobra. U slučajevima fudroajantnih oblika akutnog trovanja dolazi do smrtnog ishoda.

U slučajevima hroničnog trovanja pri pojavi početnog oblika sa nespecifičnim znacima asteno-vegatitivnog sindroma, banalnim digestivnim poremećajima, lakšim hematološkim poremećajima (lakša anemija, leukopenija od 3800-4000 L), prognoza je dobra. U ovim slučajevima neophodno je liječenje. Pri postojanju perzistentne leukopenije (ispod 3.800) prognoza je uglavnom dobra uz potrebu za ocenom radne sposobnosti.

Pri razvoju hemoragičnog sindroma uz prisustvo oštećenja jetre, poremećaja funkcije želuca, poremećaja nervnog sistema, neophodno je liječenje a potom Radna sposobnost. Prognoza je neizvjesna obzirom na mogućnost pogoršanja uprkos prestanka kontakta sa toksičnom materijom.

U slučajevima kada su simptomi oštećenja sve tri loze koštane srži izraženi i praćeni promjenama u funkciji jetre, želuca, nervnim poremećajima kao i srčanim, uz hipoplazije koštane srži, proces je često ireverzibilan i prognoza je loša.

Prognoza benzenskih leukoza, akutnih i hroničnih, ista je kao i kod svih leukoza.

Prognoza oštećenja benzenom, naročito početnih, usko je vezana za tehnološki proces, zamjenom benzena manje otrovnim jedinjenjem, mogućnostima tehničke zaštite i razvijenosti službe medicine rada.

Radna sposobnost
U slučaju trovanja benzenom i njegovim hemolozima Radna sposobnost zasniva se na funkcionalnim oštećenjima nervnog sistema, pretežno, kod akutnih intoksikacija, a u hroničnim prvenstveno na hematološkim oštećenjima, uzimajući u obzir i funkcionalna oštećenja digestivnog trakta, posebno jetre, kardiovaskularnog sistema, nervnog sistema, i oštećenja funkcije kože. U težim slučajevima Radna sposobnost zasniva se na procijeni stepena oštećenja i funkcionalne mogućnosti cijelog organizma.

U akutnoj intoksikaciji benzenom lakšeg i srednje teškog stepena radi se uglavnom o privremenoj nesposobnosti za rad (u fazi liječenja i rekonvalescencije). Ako nema rezidualnih pojava i ukoliko je saniran izvor akutnog trovanja uz obezbeđenje tehničke zaštite, radnik se vraća na svoj posao.

Ukoliko poslije akutnog trovanja ostanu posljedice, najčešće nervnog porijekla, neurasteničnog i si., radnik prelazi na drugi posao gdje neće biti izložen neurotoksičnim i hematotoksičnim otrovima. Za mlađe osobe preporučuje se prekvalifikacija (metalostrugar, precizni mehaničar i dr.).

U slučajevima hroničnog trovanja početnog oblika, pri pojavi astenovegetativnog sindroma, banalnih digestivnih poremećaja, lakših hematoloških poremećaja (lakše anemije i leukopenije), neophodno je liječenje za koje vrijeme bolesnik je nesposoban za rad. Poslije završenog liječenja prijeporučljivo je da 2-3 mjeseca radnik ne bude u kontaktu sa otrovom. Ukoliko su sprovedene dobre mjere tehničke zaštite, radnik se može vratiti na raniji posao uz brižljivu ljekarsku kontrolu.

Pri pojavi recidiva gore navedenih simptoma, neophodna je promjena  radnog  mjesta, van  kontakta  sa  hematotoksičnim  otrovima.

Obzirom da se radi o radnicima hemijske struke omogućiti im bezbijedan rad van hematotoksičnih otrova u okviru njihovog zanimanja. U izuzetnim slučajevima kod mlađih radnika može se obaviti i prekvalifikacija (metalska struka, elektrostruka i dr.).

Pri perzistentnoj leukopeniji (ispod 3.800 L) kao i kod latentnog benzenizma, poslije liječenja, preporučuje se takođe promjena radnog mjesta ali u okviru struke i van kontakta sa hematotoksičnim otrovima. Za mlađe radnike može se sprovesti i prekvalifikacija.

Pri pojavi izraženog oblika trovanja ili anemičnog oblika sa razvojem hemoragičnog sindroma, poremećajem želudačne sekrecije i poremećajem funkcije jetre, funkcije nervnog sistema, neophodno je dugo, uporno Iiječenje, medicinska rehabilitacija a potom Radna sposobnost. Radna  sposobnost je umanjena. Kontraindikovan je  rad sa benzenom i drugim toksičnim materijama. Sposoban je za rad gdje postoji manje fizičko opterećenje. Kod mladih ljudi pokušati sa prijekvalifikacijom (tercijarne djelatnosti i dr.).

Kod teških oblika benzenskog trovanja progresivnog toka sa simptomima oštećenja sve tri loze u koštanoj srži koja je hipoplastična, sa promjenama u funkcijama jetre, želuca, srčanim poremećajima (i do ishemije miokarda), nervnim poremećajima, dolazi do trajne nesposobnosti za rad.

Radna sposobnost kod benzenskih leukoza obavlja se na istim principima kao i kod ostalih leukoza.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 92 
Home Medicina rada BENZEN I NJEGOVI HOMOLOZI