Vaš Doktor

HALOGENI DERIVATI UGLJOVODONIKA MASNOG I AROMATIČNOG REDA

• Uvod • Vrste trovanja • Dijagnoza • Liječenje • Radna sposobnost

Uvod
Halogeni derivati ugljovodonika se, zbog svojih hemijskih osobina, mnogo upotrebljavaju u industriji i svakodnevnom životu. Njihova primjena je široka: u mašinskoj industriji, galvanoplastici, proizvodnji obuće i sintetskih tkanja, kao organski rastvarači, ekstraktori, pesticidi, u uređajima za hlađenje i aparatima za gašenje požara.

Ova jedinjenja nastaju kada se u ugljovodonicima alifatskog reda određeni broj atoma vodonika zamijeni halogenim elementom, najčešće hlorom, a mogu biti:

  • Derivati  metana:
metilhlorid, metilenhlorid , trihlormetan (hloroform) i tetrahlormetan ( ugljentetrahlorid),
  • Derivati etana:
monohloretan, dihloretan i tetrahloretan,
  • Derivati etilena:

trihloretilen i tetrahloretilen.

Zajednička toksikološka osobina halogenih derivata ugljovodonika je da su isparljivi narkotici. Pored dejstva na CNS oni imaju štetno dejstvo na parenhimne organe naročito na jetru i bubrege.

Njihova toksičnost je upravo srazmjerna broju atoma halogenog elementa. Zasićeni  ugljovodonici  su toksičniji  od  nezasićenih.

Vrste trovanja
Do intoksikacije halogenim derivatima ugljovodonika najčešće dolazi inhalacionim putem. Prema svome toku ova trovanja mogu biti akutna i hronična.
Akutno trovanje halogenim derivatima ugljovodonika
Za akutno trovanje ovim jedinjenjima karakteristična je klinička slika sastavljena od simptoma oštećenja kože, sluzokoža, CNS-a, čula, digestivnog trakta, jetre i bubrega.

Kao premonitorni znak trovanja javlja se katar sluzokože oka, respiratornog i digestivnog sistema u okviru katar sindroma po Borbe ly-u.

Kožne probe manifestuju se iritativnim ekcematoznim, papulo-eritematoznim pojavama. Klasična je pojava hlornih akni.

Simptomatologija toksičnog oštećenja digestivnog trakta predstavljena je: nauzeom, inapetencom, vomitusom, dijarejom i kolikama pa sve do slike akutnog abdomena.

Toksična dejstva na nervni sistem manifestuju se glavoboljom, vrtoglavicom, otežanim hodom, gubitkom orijentacije, nistagmusom, poremećajem vida, hiperpireksijom, dok u težim slučajevima dolazi do kliničko-toničnih grčeva, kome i smrti uslijed paralize centra za disanje i asistolije.

Pored navedenih poremećaja u toku trovanja i poslije njega mogu se javiti i oštećenja čula u vidu amauroze, nagluhosti i labirintotokstikoze.

Oštećenje jetre koje nastupa zbog intoksikacije zavisi od njenog stepena i predhodnog stanja ovog organa i može da se manifestuje u vidu akutne nekroze jetre (atrophia flava hepatis), akutnog i subakutnog toksičnog hepatitisa.

Bubrežni poremećaji se javljaju pod kliničkom slikom akutne tubularne nekroze tj. nefroze donjeg nefrona sa simptomima akutne bubrežne insuficijencije. U slučaju toksične simetrične kortikalne nekroze bubrega, najčešći   ishod intoksikacije je letalan.

Zbog sinhronog oštećenja ova dva organa toksičnom noksom, kao i zbog uzajamnog štetnog dejstva disfunkcije ovih organa, kliničkom slikom trovanja može da dominira simptomatologija hepatorenalne insuficijencije.

Hronično trovanje halogenim derivatima ugljovodonika
Hronične intoksikacije halogenim derivatima ugljovodonika nastaju kao poljedica dugotrajnog i učestalijeg dejstva ovih industrijskih otrova na organizam čovjeka. Značajnu ulogu imaju najverovatnije i kumulativni efekti. Dok su akutna trovanja češće akcidentaina, u smislu nesreće na radu, hronična trovanja su profesionalna obolenja u užem smislu riječi.

Iako hronične intoksikacije karakteriše simptomatologija disfunkcije tkiva, organa i sistema navedenih u okviru akutnog trovanja, ove intoksikacije imaju, pored svog dugog toka, i svoje posebne kliničke karakteristike.

Od strane nervnog sistema dominira simptomatologija psihičkih poremećaja, polineurita i izolovanih neuritisa. Karakteristični su: halucinacije, psihoze, atonije, hipotonija i gubitak senzibiliteta. Javljaju se poremećaji čula mirisa i ukusa.

Oštećenje jetre, nastalo uslijed hronične intoksikacije halogenim derivatima ugljovodonika manifestuje se u vidu subakutnog, hroničnog toksičnog hepatitisa ili toksične ciroze jetre.

Od strane bubrega u kliničkoj slici mogu da dominiraju simptomi nefrotskog sindroma ili nefroangioskleroze.

Posebno treba istaći da svi halogeni derivati ugljovodonika ne izazivaju sva navedena oštećenja, jer u zavisnosti od hemijskog sastava i tropizma pojedinih derivata postoji i različiti predilekcionizam za toksična oštećenja.

Derivati sa više atoma hlora, naprimer, imaju jače narkotično i hepatotoksično nego iritativno i neurotoksično dejstvo. Dok halogeni derivati metana i etana imaju toksično dejstvo na bubrege, derivati etilena i alkohola nemaju tu osobinu.

Tetrahloretan i metan mogu da dovedu do istovremene hepato-renalne insuficijencije, dok ostali derivati rijeđe ili uopšte ne dovode do ovakvih efekata.

Hlorisani naftalin, difenili i metilbromid pokazuju izraženiji dermatotropizam od ostalih derivata.

Metil-jodid je toksičniji od metil-hlorida, dok metil-bromid pokazuje još izraženije nocivne osobine.

Trihloretilen je više otrov sa narkotičnim dejstvom od ostalih. Postoji i fenomen navikavanja na njega u smislu  abuzusa.

Dijagnoza
Za dijagnozu trovanja halogenim derivatima ugljovodonika upotrebljava se kombinovana i kompleksna metodologija. Dijagnoza se postavlja na osnovu slijedećih elemenata:
1.  radna anamneza
2.  lična i porodična anamneza
3.  epidemiološka anketa
4.  heteroanamneza
5.  spec. pregled (med. rada)
6.  neurološki pregled
7.  internistički pregled
8.  ORL pregled
9.  oftalmološki pregled
10.  dermatološki pregled
11.  laboratorijsko-toksikološko  ispitivanje
12.  kliničko-laboratorijsko ispitivanje stanja i funkcije jetre i bubrega
13.  EEG, EMG i EDR
14.  rendgengrafija pluća
Liječenje
Iako se, nažalost, može konstatovati da zasad još ne postoji specifična antidotska terapija, treba istaći da rana dijagnoza trovanja, blagovremeno prekidanje ekspozicije uz opšte-detoksikacionu, simptomatsku terapiju i terapeutsku profilaksu kao i medikamentni tretman komplikacija, imaju uspeha u smislu izliječenja i spriječavanja invalidnosti. Ne treba zaboraviti ni značaj rehabilitacionog postupka u cilju spriječavanja i otklanjanja invalidnosti. Ovom postupku ne treba da se podvrgnu samo pacijenti sa oštećenjem nervnog sistema. Rehabilitacija trovanih sa oštećenjem jetre, hematopoeznog sistema i čula može da ima velikog uspeha. Čak i do potpunog izliječenja, sa poslijedičnim očuvanjem radne sposobnosti.
Radna sposobnost
Za vrijeme akutne intoksikacije bilo kog stepena radnik je potpuno nesposoban za rad. Trajanje ove nesposobnosti zavisi od stepena trovanja. Po završenom liječenju i izliječenju bez poljedica, radnik ne treba da bude izložen dejstvu halogenih derivata ugljovodonika još 4-6 nedelja, kako bi se izbjegli superponirajući efekti.

Kod hroničnih trovanja postupa se po istom principu.

Ukoliko, kao trajna poljedica akutnog ili hroničnog trovanja, ostane oštećenje nekog od kritičnih tj. senzibilnih organa ili tkiva, dalja Radna sposobnost zavisi od stanja i funkcije istih.

Hronična oštećenja pojedinih nerava, jetre ili bubrega koja se nalaze pod stalnom medicinskom kontrolom i terapeutskim postupkom ne umanjuju potpuno radnu sposobnost. Čak i radnici, koji kao posljedicu trovanja halogenim derivatima ugljovodonika imaju hronično oštećenje bubrega i jetre, u kompenzovanom stanju, mogu da obavljaju poslove na mjestima gdje nisu izloženi dejstvu hepatotoksičnih i nefrotoksičnih noksi, toploti i težim fizičkim naporima. Pitanje je samo da li rad na bezopasnim mestima treba da se obavlja u punom ili skraćenom radnom vremenu.

Često (i pogrešno) je uobičajeno da se radnici sa cirozom jetre dugo, čak i godinama »drže na bolovanju«, iako su sposobni za lakše i u hemijsko-fizičkom smislu bezopasne poslove.

U vezi sa hroničnom ekspozicijom halogenim derivatima ugljo-vodonika i hroničnim trovanjem koje ima inaparentni tj. subklinički tok, posebno treba istaći značaj medicinske rehabilitacije koja može da obezbijedi očuvanje radne sposobnosti.

Rehabilitacioni postupak treba da obuhvati ne samo centralni i periferni nervni sistem, već i sve kritične tj. oštećene organe kao što su jetra, bubrezi, hematopoezni sistem, čula i si.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 58 
Home Medicina rada HALOGENI DERIVATI UGLJOVODONIKA MASNOG I AROMATIČNOG REDA