Vaš Doktor

UGLJENDISULFID

 

• Uvod • Patogeneza • Vrste trovanja • Laboratorij • Radna sposobnost

Uvod
To je bezbojna tečnost neprijatnog mirisa. Vrlo je isparljiva a pare su mu teže od vazduha. Spontano se pali, tako da postoji opasnost ukoliko dođe u kontakt sa usijanim metalom, žiškom od cigarete ili sl. Odličan rastvarač masti, gume, fosfora ali se zbog velike toksičnosti zamijenjuje drugim rastvaračima. Ima danas najveću primjenu u industriji vještačkih vlakana za rastvaranje celuloze.

Glavni put unošenja je preko respiratornog sistema. Od udahnute količine 30% se eliminiše preko pluća, 1% mokraćom, dok se oko 70% metaboliše u organizmu. Poslije unošenja zadržava se u jetri, žuči, bubrezima, a najviše u moždanom tkivu, odakle je i eliminacija najsporija.

Metabolizam ugljen disulfida još nije detaljno proučen. Utvrđeno je da se jedan dio vezuje sa amino kiselinama stvarajući ditiokarbaminske kiseline koje su nestabilne i lako se dalje raspadaju. Jedan dio ovih kiselina izlučuje se mokraćom, drugi se raspada na CS2 i amino kiseline, a treći dio na jedan nepoznat metabolit i H2S. Dokazivanje ovog nepoznatog metabolita je od velikog značaja jer njegovo prisustvo u mokraći eksponiranih radnika omogućava nastajanje jodazidne reakcije.

Od svih do sada primjenjenih analiza jodazidni test se pokazao kao najcijelishodniji za određivanje ekspozicije radnika ugljen disulfidu na kraju radnog vremena. Jodazidna reakcija teče veoma sporo u prisustvu mokraće neeksponiranih osoba a znatno se ubrzava u mokraći eksponiranih lica i to u korelaciji sa stepenom ekspozicije. Smatra se da izlučivanje nepoznatog metabolita CS2 djeluje katalički u reakciji. Koeficijent ekspanzije E (izračunava se određivanjem vremena nastanka boje joda i podacima o količini kreatinina) kod neeksponiranih osoba kreće se od 10 do 6,5 a kod eksponiranih od 6,5 ka 0 u zavisnosti od stepena ekspozicije.

Pojava pozitivnog testa prije početka rada ukazuje na »neoporavak« radnika od prethodnog dana što govori za oštećenje enzimskog sistema koji učestvuje u metabolisanju ugljen disulfida te dolazi do usporenog izlučivanja metabolita. Na ovaj način jodazidni test se koristi ne samo za određivanje ekspozicije poslije radnog vremena već i za ocijenu sposobnosti organizma da metaboliše ugljen disulfid.

Potogeneza
Mehanizam djelovanja ugljen disulfida na organizam još nije dovoljno rasvetijen. Postoji više teorija koje pokušavaju da objasne način dejstva. Prema jednoj, CS2 dejstvuje lipotropno rastvarajući lipoide. Kako je nervno tkivo najbogatije lipoidima oštećuje prvenstveno nervni sistem dovodeći do neuropsihičkih poremećaja. Prema drugom mišljenju, dejstvo ugljen disulfida je slično toksičnom efektu alkohola čija je glavna manifestacija polineuropatija. U početnom stadijumu bivaju narušeni uslovno refleksni kortikalni procesi kao i viši vegetativni centri a kasnije pri masovnom dejstvu proces dobija organski karakter sa pojavom encefalopatije i encefaloneuritisa.

U posljednje vrijeme sve više pristalica dobija teorija o vazotropnom djelovanju. Ugljen disulfid pri dugotrajnoj ekspoziciji remeti metabolizam lipoproteina uslijed čega dolazi do sklerotičnih promjena na krvnim sudovima što je prvenstveno izraženo na vaskularnom sistemu moždanog tkiva. Javlja se tzv. »vaskulopatija sulfokarbonika« kao primarno oštećenje dok su promjene na nervnom tkivu samo poljedica vaskularnih alteracija. Postoji takođe mišljenje da do vaskularnih promjena, koje su slične dijabetičnim, dolazi uslijed poremećaja metabolizma ugljenih hidrata koji nastaje uslijed višegodišnje ekspozicije ugljen disulfidu.

Posljednja biohemijska ispitivanja ukazuju na vezivanje CS2 sa proteinima seruma što dovodi do inhibicije važnih fermentativnih sistema.

Vrste trovanja
Akutna trovanja
Akutna trovanja se obično javljaju pri havarijama kada u atmosferu prodru veće količine gasa. U zavisnosti od koncentracije ugljen disulfida javljaju se i različiti simptomi trovanja. Najčešće se akutno trovanje ispoljava u tri oblika:
1.         pripito stanje,
2.         manijakalni i
3.         narkotični oblik.

•           Pripito stanje podsjeća na lakši oblik pijanstva. Poslije psihomotorne živosti javlja se slabljenje koordinacije, euforično raspoloženje, a kasnije glavobolja praćena mukom i povraćanjem.

•           Manijakalni oblik nastaje kod većih koncentracija CS2. U kliničkoj slici se javlja psihomotorni nemir, agresivnost, sklonost deliktima, dezorijentacija, halucinacije a opisana su i delirantna stanja.

•           Narkotični oblik se javlja pri visokim koncentracijama od 1500-2000 mg/m3.

Kratkotrajan boravak u ovakvoj atmosferi do 10 sec. dovodi do gubitka svesti, stanja narkoze sa isčezavanjem tetivnih refleksa kao i refleksa rožnjače I zjenica. Ukoliko se unesrećenom ne ukaže pomoć dolazi do kome. Kao poljedica ovog oblika trovanja mogu se javiti neuropsihičke promjene, tranzitorne pareze i paralize, bulbarne smetnje, konfuzna stanja, ali se u većini slučajeva promjene povlače.

U ishodu izražene forme akutnog trovanja mogu se naći trajna organska oštećenja CNS-a a takođe i poremećaji intelekta. Laki slučajevi akutnog trovanja obično ne ostavljaju poslijedice.

Hronična trovanja
Ona se javljaju kao rezultat dugotrajnijeg dejstva ugljen disulfida. U postupnom razvoju kliničke slike hroničnog trovanja mogu se izdvojiti nekoliko stadijuma.

U početku se javlja sindrom neurastenije sa emocionalnom labilnošću, povećanom zamorljivošću, opštom slabošću, glavoboljom i poremećajem sna. Vegetativna disfunkcija odražava se u labilnosti kardiovaskularnog sistema, dermografizmu, pojačanom znojenju (hiperhidroza dlanova i tabana), gastričnim smetnjama. Poremećaj kožnog senzibiliteta u početnim fazama odlikuje se hiperestezijom koju kasnije zamenjuje hiperstezija. Promjene su simetrične na stopalama i šakama tipa čarapa ili rukavica. Često postoji bolna osjetljivost nervnih stabala pri palpaciji. Pored ovoga mogu se javiti funkcionalni poremećaji endokrinih žljeda. Promjene u ovom stadijumu obično imaju reverzibilni karakter.

Pri napredovanju toksičnog procesa javlja se drugi i treći stadijum trovanja koji se odlikuju trajnim oštećenjima   nervnog   sistema.

Kod izraženog trovanja u kliničkoj slici dominantno mjesto zauzimaju poremećaji perifernog nervnog sistema polineuritičnog karaktera. Kod ovog polineuritisa karakteristično je, naročito u početku, pretežno oštećenje senzibiliteta. Smetnje se ispoljavaju u distalnim dijelovima ekstremiteta, u vidu bolova, trnjenja i osjetljivost nervnih stabala pri palpaciji. Kasnije dolazi do poremećaja motornog sistema sa pojavom povećanog zamora ekstremiteta. Refleksi su u početku življi od hiperiefleksije da bi kasnije došlo do slabljenja svih tetivnih refleksa i iščezavanja Ahilovog. U ovom stadijumu su još više izraženi vegetativni poremećaji: jako znojenje, hladni i cijanotični ekstremiteti, poremećaj želudačnog hemizma u smislu hipo ili anaciditeta. Česte su seksualne smetnje obično u smislu slabljenja potencije. Na organu vida javljaju se promjene kako na nervnom (retrobulbarni neurit) tako i na vaskuiarnom sistemu (mikroaneurizme).

Cerebralni poremećaji u smislu toksične encefalopatije manifestuju se glavoboljom, vrtoglavicom, taktilnim halucinacijama, poremećajem sna, slabljenjem pamćenja, jakom emocionalnom labilnošću sa histeroidnim crtama u ponašanju. U ovom stadijumu opisani su i simptomi ekstrapiramidalne insuficijencije sa pojavom parkinsonizma.

Kod nekih bolesnika oštećenje CNS praćeno je vaskularno-vegetativnim krizama.

Laboratorij
U toku trovanja ugljen disulfidom standardne laboratorijske analize (krvna slika, urin) ne pokazuju izrazita odstupanja. Ispitivanje funkcionalnog stanja jetre pokazuje blage funkcionalne promjene poslije višegodišnje ekspozicije.

Takođe je i funkcionalno stanje bubrega u većini slučajeva očuvano. Ispitivanjem metabolizma lipoproteina nađen je porast 13 lipoproteinske frakcije sa povećanjem albumino globulinskog indeksa.

Zapaža se i lako povećanje totalnog holesterola ali je više izraženo i upadljivo je povećanje esterske frakcije holesterola.

U nekim slučajevima hroničnog trovanja nađena je inhibicija fibrinolitičke aktivnosti kao i smanjenje činioca protrombinskog kompleksa.

Radna sposobnost
Lakši oblici akutnog trovanja ugljen disulfidom ne ostavljaju poslijedice i ne dovode do smanjenja radne sposobnosti.

Kod težih oblika akutnog trovanja, ukoliko se ne jave trajna oštećenja, poslije završenog liječenja radna sposobnost je očuvana.

Ukoliko se poslije akutnog trovanja jave trajni funkcionalni ili organski ispadi kontraindikovan je dalji rad sa CS2 ili bilo kojim drugim neurotropnim otrovom.

U inicijalnom stadijumu hroničnog trovanja ugljen disulfidom kada se javljaju subjektivne smetnje neurotičnog karaktera, dok su kliničko laboratorijski nalazi nepromijenjeni, radna sposobnost je očuvana. Preporučuje se sprovođenje odgovarajuće terapije, s tim da se radnik ne odvaja od proizvodnje.

U slučajevima naprijedovalog I stadijuma sa izraženim znacima toksične neurastenije, vegetativnom disfunkcijom, poremećajima senzibiliteta, pojačanim refleksima, gastričnim tegobama i pozitivnom jodazidnom reakcijom prije početka rada (pojava neoporavka) javlja se privremena nesposobnost za rad. Preporučuje  se  da  se  ove  osobe tretiraju u klimatskim liječilištima ili drugim uslovima stacionara. Povratak ovih lica na raniji posao poslije završenog liječenja riješava se individualno u zavisnosti od uspjeha primijenjene terapije.

Ukoliko se kod oporavljenih osoba po povratku na ranije radno mjesto jave recidivi, preporučuje se promjena radnog mjesta van kontakta sa CS2 ili drugim neurotoksičnim materijama.

U ovim slučajevima radna sposobnost za druge poslove je potpuno očuvana.

Kod slučajeva kod kojih se razvio II ili III stadij trovanja sa pojavom encefaiopatije, polineuritisa ili drugih lezija nervnog sistema postoji trajna nesposobnost za rad sa ugljen disulfidom ili drugim toksičnim materijama. Kod ovih radnika potrebno je dugotrajno liječenje i rehabilitacija (1-2   godine).

U kasnijem periodu ukoliko je rehabilitacija uspješno završena i nema rezidualnih pojava radnik se može zaposliti sa punim radnim vremenom na poslovima van kontakta sa hemijskim noksama.

Pri postojanju slabo izraženih rezidualnih pojava određuje se radno mjesto koje nije vezano za jače naprezanje muskulature (poslije polineuritisa) ili ne iziskuje veće umno naprezanje (poslije encefaiopatije).

Često se kao kasne poslijedice odražavaju vegetativna disfunkcija i vaskuiarna labilnost. U tim slučajevima kontraindikovani su radni uslovi vezani sa niskom ili visokom temperaturom, rad na visini ili veća fizička   naprezanja.

Kod lica koja su preboljela teške forme trovanja i gdje kao poslijedice javljaju se pareze ekstremiteta kao i insuficijencija dijenefaličnih ili kortikalnih dijelova moždanog sistema, radna sposobnost može biti godinama znatno smanjena ili čak sasvim izgubljena.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 54 
Home Medicina rada UGLJENDISULFID