Vaš Doktor

SUMPORVODONIK

• Uvod • Vrste trovanja • Patološko-anatomske promjene • Dijagnoza
• Radna sposobnost
Uvod
Sumporvodonik (H2S) je bezbojan gas, nešto teži od vazduha. Već pri koncentraciji od 0,0001 ml% ima tipičan miris na pokvarena jaja, a u većim dozama odvratno je sladunjav. U početku je teško podnošljiv, a pri dužem dejstvu niskih doza dolazi do smanjenja osjećaja mirisa odnosno do paralize olfaktornih receptora. Ne primećuje se, pa mogu nastupiti teška trovanja.

Nalazi se veoma često u prirodi, svuda gdje trule životinjski i biljni ostaci. Kako mu je specifična težina veća od vazduha, gas se može nakupiti u koncentracijama opasnim po život u otpadnim kanalima i cijevima kanalizacije, otpadnim vodama fabrike šećera, kože i želatina, u starim napuštenim jamskim prostorima ugljenokopa u kojima se skuplja voda i gdje zaostalo drvo trune, u rudnicima sumpora i gipsa. Stvara se i u industriji kod mnogih hemijskih procesa kao nusprodukt kod visokih peći, u koksarama, u rafineriji nafte, u industriji viskoze i celuloznih vlakana, pri hemijskim operacijama u kojima se sa kiselinama djeluje na metale koji sadrže sumpor, pri izdvajanju bakra od nikla i kobalta, prečišćavanju arsena i bronzovanju, pri proizvodnji asfalta (kad ugalj sadrži dosta sumpora). Neprečišćen acetilen može da ga sadrži u većim količinama. U tekstilnoj industriji opisana su trovanja pri bojenju i štampanju sumpornim bojama. Značajno je da se pri radu može zadržati pod odijelom pa se tako otkriva u koncentraciji od 0,28-0,55 gama na litar vazduha pod odijelom majki dojilja koje su radile u predionicama i fabrikama viskoze. Kod odojčadi tih žena zapažene su česte digestivne smetnje.

U određenim koncentracijama i mešavini sa kiseonikom može sumporvodonik da izazove eksploziju.

Mogućnosti trovanja su česte. Po svom fiziološkom dijelovanju H2S bi se mogao ubrojiti u grupu nadražljivaca, ali je njegovo sistemsko dejstvo tj. dejstvo na čitav organizam tako jako da ga treba uvrstiti u zagušljivce. Po svom sistemskom dijelovanju je gotovo tako otrovan koliko i cijanidi - djeluje na CNS uzrokujući paralizu centra za disanje.

Dejstvo na organizam ogleda se u lokalnoj iritaciji i opštem toksičnom dejstvu.

U organizam dolazi preko organa za disanje, rijeđe preko organa za varenje i kože.

Lokalno iritativno dejstvo manifestuje se naročito na sluznicama oka i disajnih puteva. Mehanizam tog dejstva objašnjava se kako vezivanjem alkalija u ćelijama tkiva, tako i direktnim dejstvom jedinjenja sumpora koja se skupljaju na sluzokožama. Te promjene najčešće su lakše prirode, iščezavaju na čistom vazduhu uz simptomatsko liječenje brzo i bez poljedica, izuzev kad se radi o velikim koncentracijama kad može doći do težih oštećenja sluznica i do plućnog edema.

Rastvori sumporvodonika mogu na koži da izazovu crvenilo i razne ekcematozne promjene, najčešće sa papulama i vezikulama. Često se viđaju i gnojna kožna obolenja, što se objašnjava smanjenjem lokalnih   imunobioloških odbrambenih snaga.

Mehanizam opšteg toksičnog dejstva još nije definitivno razjašnjen. Prema Henderson-u i Heggard-u, alkalni sulfati se obrazuju na sluznicama i prodiru u krv, gdje se dijelom hidrolizuju i oslobađaju sumporvodonik, koji sa kiseonikom oksidiše i postaje neškodljiv, a neoksidisani dio se vezuje za nervno tkivo, odakle potiču znaci trovanja.

Prema Lazarev-u i Letavet-u, sumporvodonik se vezuje u tkivima sa željezom citohromoksidaze te dovodi do otežanog disanja tkiva tj. do hipoksije. Prema Moeschlin-u, veoma je mogućno da pri kontaktu sumporvodonika sa vlažnim sluznicama, s jedne strane, dolazi do stvaranja natrijumsulfita (NaS), koji ima jako nadražajno dejstvo, a s druge strane, može da dođe do paralize intracelularnih procesa disanja, kada se sumporvodonik veoma brzo resorbuje u plućima i dovodi do blokade fermenata koji sadrže teške metale (CNS, mišići srca). Sumporvodonik se ne vezuje sa hemoglobinom, ali poslije smrti dolazi dolazi do raspadanja hemoglobina u zeleno obojeni verdohromogen.

Ranije se smatralo da se u organizmu pri trovanju sumporvodonikom formira sulfohemoglobin. lako je sulfohemoglobin dokazan u krvi pri eksperimentu in vitro i u leševima ljudi i životinja, on se ne otkriva u krvi akutno i hronično trovanih, te nema značaj u medicini rada koji su mu nekad pripisivali. Mnogobrojnim ispitivanjima nije se moglo pouzdano dokazati da sumporvodonik djeluje na krv i krvotvorne organe, niti da su njime izazvane u krvnoj slici neke promjene. Zato se danas i ne smatra otrovom krvi, već otrovom koji izaziva anoksiju, od koje u prvom redu trpi nervno tkivo, odnosno CNS.

Novija ispitivanja poriču ulogu navike kod izvesnih lica u podnošenju bez težih znakova trovanja znatnijih koncentracija tog gasa. Smatra se čak da ponovljene intoksikacije povećavaju osjetljivost i smanjuju izgled na ozdravljenje. Ipak, ističe se veća osjetljivost pojedinih lica, čime se objašnjavaju posljedice raznog intenziteta pri trovanju više lica, do koga je došlo u istim uslovima i u isto vrijeme.

Do trovanja preko organa za varenje može doći kada se u želucu oslobađa sumporvodonik pod dejstvom sone kiseline i sulfida [BaS, SrS, CaS). Zamjena barijumsulfata sa neotrovnim barijumsulfatom dovela je do smrtnih slučajeva. Ultramarin (veš-plavilo) dovodi zbog polisulfida do istog mehanizma trovanja.

U medicini rada je od značaja njegovo prodiranje preko organa za disanje. On se u organizmu relativno brzo oksidiše te se stvaraju sulfati koji se izlučuju mokraćom. Jedan dio tog gasa izlučuje se preko pluća. Kumulacija se u organizmu negira.

Udisanje manjih koncentracija (0,00014-0,00025 mg/l vazduha) koje se čulom mirisa ipak zapažaju (tipičan miris na pokvarena jaja), izgleda da ne izaziva akutne znake trovanja. Pri koncentraciji od 0,0007 do 0,001 mg/l vazduha, miris je nepodnošljiv za sve, razumije se sa zdravim čulom mirisa. Višečasovno udisanje koncentracija od 0,006 mg/l vazduha dovodi do pojave iritacije sluzokože gornjih disajnih puteva kao i oka (suzenje i fotofobije). Kao prag osjetljivosti oka smatraju se koncentracije od 0,02 do 0,07 mg/l vazduha. Koncentracije od 0,15 mg/l vazduha mogu da izazovu ozbiljnije iritacije oka, s obilnim suzenjem, pa čak i hemoragije, koje se često komplikuju mukopurulentnim eksudatom. U pojedinim slučajevima, posebno kod većih koncentracija, na koži se stvaraju tačkaste erozije, koje kad se adekvatno lijece, nemaju lošu prognozu.

Vrste trovanja
Profesionalna trovanja možemo podijeliti na:
•           laka,
•           subakutna,
•           akutna i
•           superakutna.

Prava hronična trovanja su diskutabilna.

Subakutna forma
Subakutna forma trovanja je najčešća i do nje dolazi, bilo kada se u dužem toku vremena udišu manje koncentracije (0,2-0,28 mg/l vazduha), bilo kod nešto veće koncentracije (0,5-0,7 mg/l vazduha) djeluju kraće vrijeme, odnosno povremeno.

Simptomi trovanja javljaju se na raznim organima.

Sa strane nervnog sistema javljaju se glavobolja, vrtoglavica i naročit »metalan« ukus u ustima, uz više ili manje izraženu opštu slabost i malaksalost, hladan znoj, a mogu nastati i teže glavobolje (u vidu stezanja), zatim lupanje srca i nesvestice.

Sa strane respiratornog sistema poslije perioda iritacije ždrela, nosa i larinksa, osjećaja suvoće i kijanja dolazi do kašlja, u početku suvog, kasnije sa mukopurulentnim sekretom. U težim slučajevima osjećaj pritiska u grudima, gušenje i pojava pravog plućnog edema. Što je posebno važno, do tih promjena može doći više časova poslije na izgled veoma lake intoksikacije i mogu se završiti smrću.

Gastrointestinalne smetnje kod subakutnih trovanja su najčešće: specijalan neprijatan osjećaj u ustima praćen obloženim jezikom i pojavom salivacije, gubitak apetita i neprijatan zadah iz usta. Dolazi do gađenja, povraćanja, proljeva, praćenih često kolikama. Na desnima i zubima obrazuje se zelenosiv rub a na usnama herpes.

Pri mokrenju se kod nekih ljudi javlja bol u hipogastrijumu.

Na očima može doći do jako izražene fotofobije i blefarospazma, koji obično nastaju nekoliko sati poslije iritacije; javlja se bol u očnim jabučicama ili oblasti suznih žljeda, praćen obilnim suzenjem. Palpebralne konjunktive jače su ledirane. Na korneama mogu se javiti tačkaste sitne erozije, koje često konfluiraju i za nekoliko dana dovode do prostranijeg oštećenja epitijela (keratitis punctata superficialis). Sve te promjene imaju dobru prognozu kad se pravilno i blagovremeno liječe.

Akutna trovanja
Svi gore navedeni znaci su već u početku jače izraženi i u kliničkoj slici sve više dolaze do izražaja.

Znaci oštećenja CNS: teške glavobolje, nesvestica, velika malaksalost (praćena hladnim znojem) i promjene na zenicama (mioza, koja se smenjuje midriazom) koje tromo reaguju na svetlost, To stanje prati gađenje, povraćanje, kolike, psihomotorni nemir, često sa halucinacijama. Sve to može da dovede do pojave grčeva i kome ili prelazi u stanje slično snu. Poslije buđenja manifestuje se sanjivost, poremećene amnestičke funkcije, apatija.

Veoma često javljaju se i razni znaci oštećenja respiratornog sistema uključujući i edem pluća.

Superakutna trovanja
Dešavaju se prema Lazarev-u kod udisanja koncentracija sumporvodonika od 1 mg/l, najčešće pri havarijama kod prskanja cijevi i rezervoara ili kad se lice nađe u kanalima ili jamama gdje se taj gas nakupio.

Superakutna stanja manifestuju se konvulzivnim stanjem, oblikom koji je nešto manje fudroajantan od tzv. apoplektifornog oblika trovanja. Masivne koncentracije mogu izazvati smrt za nekoliko sekundi. Do prestanka disanja dolazi ili zbog oštećenja disajnog centra ili refleksno sa karotidnog sinusa. Analizom krvi i tkiva ne otkriva se povećana koncentracija sumporvodonika, te se smatra da do smrti dolazi zbog refleksne paralize disanja uslijed akutnog nedostatka kiseonika. U prilog tome govori činjenica da se nastradali mogu brzo vratiti svijesti i ozdraviti ako se neposredno nakon prestanka disanja iznesu na čist vazduh uz druge mjere reanimacije. Ipak, najčešće se poslije takvog stanja javljaju cijanoza, troma reakcija zjenica, klonusni grčevi, razne srčane smetnje praćene tahikardijom, padom krvnog pritiska, pritupljenim srčanim tonovima pa dolazi i do smrti u dubokoj nesvijesti. Ako se to stanje ne završi letalno, javljaju se obično slijedeće komplikacije: plućni edem, bronhopneumonični procesi, bolna osjetljivost jetre, lezije bubrega (bjelančevina i cilindri u mokraći), oštećenje mišića srca, prije svega smetnje u sprovođenju.

Temperatura može biti povišena a sklonost pojavi hipertenzije i grozničavih stanja može trajati duže vremena.

Nisu rijetke razne psihičke smetnje u oblasti amnestičkih funkcija a opisani su i slučajevi psihoze, pareza i paraliza.

Hronična trovanja
Ova trovanja mnogi negiraju. Ipak treba istaći da se u lica, koja duže vremena rade u atmosferi sa manjim koncentracijama sumporvodonika, koje su jedva primjetne za čulo mirisa, često javljaju simptomi iritacije kože i sluznica, bol i žarenje u očima, konjunktivitisi i fotofobija, kataralni znaci gornjih disajnih puteva, ponekad bronhopneumonije.

Na koži, pored blijedožutog kolorita, javljaju se pojačana hidroza, eritem, ekcem i sklonost hroničnim gnojnim procesima.

U hroničnim slučajevima trovanja, više su sporne neuropsihićke smetnje tipa oštećenja amnestičkih funkcija, promjene raspoloženja i dezorijentacije, encefalomijelitisi, neuritis i polineuritis, meningitis, glavobolja, vrtoglavica, palpitacije srca, tahikardija, grozničava stanja, mršavljenje, anemija eozinofilija i bazofilija, digestivne smetnje i oštećenja drugih parenhimnih organa.

Patološko-anatomske promjene
U akutnom trovanju su izražene akutnim otokom mozga i plućnim edemom. Histološki se u CNS-a mogu utvrditi degenerativne promjene, naročito u prednjim rogovima, kortikospinalnim i zadnjim stubovima medule spinalis a rijeđe na optičkom nervu i drugim perifernim živcima. Tipičan je, ako leš nije u stanju raspadanja, miris krvi i svih organa na H2S. Ako je leš već duže vremena stajao, dolazi do zelene obojenosti krvi, kože i mrtvačkih mrlja.

Dijagnoza
Dijagnoza trovanja sumporvodonikom nije uvijek laka. To je naročito slučaj kad je pored sumporvodonikom, istovremeno došlo i do trovanja drugim gasovima. Kod superakutnih trovanja treba misliti i na trovanje ugljenmonoksidom, cijanovodonikom, te paralelnim metodama  treba ispitivati njihovo prisustvo u tkivima.

Kod subakutnih trovanja, kod iritacije sluznica u prvom planu, valja razmišljati i o mogućnosti dejstva amonijaka, sumpordioksida i drugih iritansa.

Eventualna hronična trovanja sumporvodonikom još je teže diferencirati od hroničnih trovanja drugim materijama ili od poljedica neurednog ili nehigijenskog načina života i rada kao i hroničnih infekcija.

U pogledu postavljanja dijagnoze trovanja sumporvodonikom, treba biti veoma obazriv čak i kad više faktora govori u prilog trovanja. Uslov za pouzdanu dijagnozu je isključivanje dejstva drugih gasova, zbog čega u tom cilju prvorazredni značaj ima ispitivanje atmosfere radilišta i određivanje koncentracije pojedinih gasova. Na čulo mirisa se ne možemo osloniti jer, kao što je već pomenuto, u većim koncentracijama sumporvodonik može paralisati čulo mirisa.

Određivanje H2S u krvi, krvnim tečnostima i mokraći nije pouzdano jer se u njima brzo razlaže a pri raspadanju leševa normalno stvara u tkivima.

Radna sposobnost
Kod subakutnih i akutnih trovanja potrebno je stacioniranje pacijenta, a Radna sposobnost zavisi od jačine promjena koje su nastupile na očima, respiratornim organima, digestivnom traktu i koži. Treba voditi računa o tome da do teških promjena na respiratornom sistemu (čak i do edema pluća) može doći više časova poslije naizgled veoma lake intoksikacije, a do promjena na rožnjači oka i poslije nekoliko dana.

Prognoza je u slučajevima gdje je odmah primenjena odgovarajuća terapija dobra, ali treba svaki slučaj cijeniti pojedinačno, s obzirom na različitu osjetljivost pojedinih lica koja su inače bila izložena povišenim koncentracijama sumporvodonika u istim uslovima i u isto vrijeme.

Promjena radnog mjesta indikovana je za lica u kojih je došlo do raznih hroničnih oštećenja respiratornog sistema sa izraženom insuficijencijom ventilacije pluća, za lica sa izraženim oštećenjem nervnog sistema, jetrine i bubrežne funkcije. Ta lica ne smeju da rade na mestima gdje će biti izložena iritansima respiratornog sistema ili drugim toksičnim materijama koje bi mogle pogoršati stanje lediranog nervnog sistema, bubrega i jetre.

Nesposobna su za rad lica u kojih je došlo do teških oštećenja nervnog sistema u vidu raznih psihičkih smetnji, psihoza, pareza ili paraliza, dalje do teških oštećenja kardiopulmonalne, bubrežne i jetrine funkcije.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 50 
Home Medicina rada SUMPORVODONIK