Vaš Doktor

AKUTNA RADIJACIONA BOLEST

• Uvod • Klinička slika • Ozračenje i radijaciona bolest • Radna sposobnost
• Hronične promjene u krvi i hematopoetskim organima
• Simptomi oštećenja hematopoeze
• Prognoza
• Dijagnoza hematoloških poremećaja izazvanih dejstvom jonizujućih zračenja
• Radna sposobnost
• Oštećenja kože izazva dejstvom jonizujućih zračenja
• Dijagnoza oštećenja kože izazvanih jonizujućim zračenjem • Radna sposobnost

Uvod
Akutna radijaciona bolest nastaje uslijed ozračenja velikim dozama jonizujućih zračenja cijelog tijela ili delimičnog ozračivanja nekih dijelova tijela, kao što je grudni koš i abdomen.

Akutno oštećenje organizma može nastati u slučaju nuklearnih akcidenata, nepažljivog rukovanja nuklearnim mašinama, industrijskim, rtg uređajima i radioaktivnim materijama.

Klasična klinička slika akutne radijacione bolesti prolazi kroz 4 faze:

Prodromalna faza nastaje na 2-24 h poslije ozračenja i karakteriše se slijedećim simptomima: opšta slabost i  malaksalost, anoreksija, nauzeja, diareja. Ovaj stadij traje 2-3 dana, poslije čega se bolesnik dobro osjeća i izjavljuje da bi se javio na posao.

Latentna faza, u njoj nema simptoma obolenja i bolesnik se relativno dobro      oseća. Ova faza traje nekoliko nedelja. U ovoj fazi, iako ne postoje manifestni 
znaci obolenja, u organizmu nastaje niz biohemijskih i patofizioloških   
poremećaja koji obično na kraju treće odnosno 4 nedelje dovode do pojave
kliničkih simptoma obolenja.

Faza kliničkih simptoma. Iznenada, poslije relativnog zdravlja, bolesnik oseća jezu i groznicu, povećanje temperature, opštu malaksalost i slabost, teško disanje, krvarenja iz prirodnih otvora (nosa, usne duplje i dr.). Bolesnik odaje kliničku sliku teškog infektivnog obolenja. Pri hematološkom pregledu u perifernoj krvi konstatujemo leukopeniju, anemiju i trombocitopeniju. Ova faza se razvija u toku 10 dana, Kad nastaje kulminacija kliničkih manifestacija i najizraženiji opšti poremećaji kod pacijenata, Tada obično nastaje i letalni ishod.

Faza rekonvalescencije, Ukoliko bolesnik prebrodi treću fazu, počinje period oporavka, koji može trajati više mjeseci. U ovoj fazi bolesnik počinje da se bolje osjeća, temperatura je svakim danom niža, postepeno nestaje infekcija usne duplje, prestaju krvarenja, tako da poslije niza mjeseci dolazi do ozdravljenja.

Klinička slika
Klinička slika radijacione bolesti zavisi od velikog broja faktora. Prije svega, od doze i brzine ozračenja i osjetljivosti ozračenih osoba. Pored klasične slike, radijaciona bolest se može javiti sa pretežnim simptomima CNS-a, gastrointestinalnog trakta i hematološkim sindromom. Najčešća klinička slika radijacione bolesti javlja se sa simptomatologijom gastrointestinainih i hematoloških simptoma, dok se cerebralna forma javlja u slučajevima perakutnog ozračenja pri čemu bolesnik umire brzo od edema mozga.

Ozračenje i radijaciona bolest
Neki eksperimentalni rezultati na dobrovoljcima pokazuju da ozračenje do 50 REM-a dovodi do pojave radijacione bolesti. Doza od 50-100 R izaziva kliničku sliku radijacione bolesti samo u jako radio-osetljivih lica, u tom slučaju tok radijacione bolesti ima abortivni oblik. Iznad 100-150 REM-a u 30% ozračenih lica javlja se radijaciona bolest i svi slučajevi se tretiraju ambulantno. Od 150-200 REM-a u 70-90% slučajeva nastaje radijaciona bolest, a iznad 200-400 REM-a u 100% ozračenih javlja se radijaciona bolest, pri čemu 50% bolesnih letalno završava. Ozračenje od 600 REM-a dovodi u 100% slučajeva do radijacione bolesti i 100% smrtnosti.

Radna sposobnost
Oštećenja izavana dejstvom jonizujućeg zračenja priznaju se za profesionalna kod svih radova gdje se radi sa rentgenom, radijumom i radioaktivnim materijama uz postojanje odgovarajuće radne anamneze, kliničke slike opšteg oštećenja organizma, promjena u krvi i obolenja kože.

Akutna radijaciona bolest kod lica zaposlenih u zoni jonizujućih zračenja smatra se za profesionalno oboljenje izazvano dejstvom jonizujućih zračenja.

Poslije izliječenja ova se lica smatraju invalidima rada II kategorije. Oni nisu sposobni za rad u zoni zračenja, ali su sposobni za drugi odgovarajući posao. S obzirom da su ovakva lica primila više od ukupne životne doze ozračenja po profesionalnoj ekspoziciji, treba im priznati beneficiranje ukupnog radnog staža. Sva kasnija maligna obolenja kože, hematopoeze i respiratornog sistema, kao i kasne promjene na očnom sočivu i hematopoezi treba smatrati profesionalnim oboljenjem.

Hronične promjene u krvi i hematopoetskim organima
Hematopoetski organi spadaju u organe koji su jako radiosenzitivni na jonizojuća zračenja.

Uslijed dejstva jonizujućih zračenja mogu nastati poremećaji hematopoeze bilo u smislu hipofunkcije koštane srži bilo u smislu proliferacije koštane srži sa pojavom malignih obolenja (leukoze).

Najosetljivije tkivo koštane srži jeste limfatično tkivo, zbog čega i prve promjene nastaju u iimfatičnoj lozi. Rezultat ovog dejstva je pad limfocita u perifernoj krvi. U perifernoj krvi nastaje zatim pad leukocita, trombocita i na kraju eritrocita. Klasična krvna slika kod hronične iradijacije kod lica izloženih profesionalno ovim zračenjima se karakteriše sa leukopenijom, limfomonocitozom, eozinofilijom, neutropenijom (granulocitopenijom), trombocitopenijom i anemijom. Treba istaći da su uobličeni elementi periferne krvi relativno radiorezistentni,

Hipofunkcija koštane srži uslijed dejstva jonizujućeg zračenja može da ide sve do aplastične anemije odnosno panmijeloftize sa poznatom klasičnom simptomatologijom ovog obolenja.

Što se tiče pojave leukoza, koje mogu imati karakter hronične ili akutne leukoze, latentni period kao i doza ozračenja su jako varijabilni i za sada je nemoguće reći poslije koje doze odnosno poslije kog latentnog perioda se mogu očekivati leukotični efekti zračenja. Međutim sa sigurnošću se može reći da je mogućnost pojave leukoza veći ukoliko su aplicirane doze ozračenja veće.

Simptomi oštećenja hematopoeze
U cjelini promjene koje izazivaju jonizujuća zračenja u nivou krvotvornih organa nemaju posebne specifičnosti na osnovu kojih možemo da utvrdimo da se radi o oštećenjima izazvanim dejstvom jonizujućih zračenja. Neophodno je dobro poznavanje radne anamneze, te dozimetrijskih podataka i vremena ekspozicije kako bi se dovele u vezu ove promjene sa dejstvom jonizujuucih zračenja.

Postoje u određenom broju slučajeva neke promjene koje su više vezane za iradijaciju nego za druge nokse, kao što je pad rezistencije leukocita, pojava bineklearnih limfocita u perifernoj krvi, pojava hromozomskih aberacija u limfocitima periferne krvi i dr.

Prognoza
Prognoza hematoloških poremećaja koji nastaju kao rezultat inhibicije koštane srži je relativno dobra, te poslije prestanka ekspozicije nastaje regeneracija koštane srži. Aplastične pojave kao i pojave leukoza imaju lošu prognozu.

Dijagnoza hematoloških poremećaja izazvanih dejstvom jonizujućih zračenja

U prvom redu potrebna je detaljna radna anamneza i podaci o profesionalnoj ekspoziciji jonizujućim zračenjem.

Potreban je detaljni klinički pregled, uključujući oftalmološki, dermatološki specijalistački nalaz. Potrebni su podaci o prvom i periodičnim pregledima, o primljenim dozama zračenja, o periodičnoj dozimetrijskoj kontroli izvora zračenja i podaci radiotoksikoloških analiza u slučaju interne radioaktivne kontaminacije.

Laboratorijske analize: Hgb, Er, L formule, Rte, Ht, trombociti, vrijeme krvarenja, binuklearni limfociti, hromozomske aberacije u limfocitima periferne krvi (kariotip), promjene u alkalnoj fosfatazi, peroksidazi u leukocitima, promjene u rezistenciji i fluorescenciji leukocita.

Radna sposobnost
Povremena nesposobnost za rad u zoni jonizujućih zračenja određuje se na osnovu hematološkog nalaza, koje sve do pojave aplazije ili profilerativnih procesa predstavljaju tranzitorno oštećenje koje se regeneriše poslije uklanjanja iz zone jonizujućih zračenja. Zabranjuje se rad u zoni zračenja licima koja imaju ispod 3.800.000 (za muškarce) i 3.500.000 (za žene) i iznad 5.500.000 eritrocita. Pod leukocitima se toleriše do 4.000/mm3 i povećanje do 9.000/mnf, limfocita do 40% a pod neutrofilnih elemenata ispod 50%, vrijeme krvarenja ne duže od 6 minuta.

Lica u kojih se ustanove odstupanja od ovih vrijednosti najmanje poslije 2 pregleda proglašavaju se privremeno nesposobnim za rad u zoni jonizujućih zračenja, a obolenje se tretira kao tranzitorno profesionalno oboljenje.

Lica sa aplastičnim i leukotičnim promjenama proglašavaju se trajno nesposobnim za rad. Obolenje se smatra profesionalnim oštećenjem.

Oštećenja kože izazva dejstvom jonizujućih zračenja
Oštećenja kože nastaju najčešće kod lica koja rade u rtg kabinetima (radiolozi i rendgen tehničari) ftiziolozi i ortopedi koji vrše repoziciju kosti pod X zracima, a rijetko kod radnika u industriji i defektoskopiji.

Oštećenja kože se mogu podeliti u dve grupe:

•           rani (akutni) radiodermatitisi

•           kasni (hronični) radiodermatitisi

Rani radiodermatitis
Najčešće se javljaju kod bolesnika koji se podvrgavaju radioterapiji. Kod profesionalno izloženih lica su rijetki, ali se javljaju u slučajevima akcidenta ili neznanja. Lezije variraju od običnog crvenila do nekroze tkiva.

Najbenignija akutna lezija kože je eritem kože (rani radiodermatitis I stepena) koji po intenzitetu jako varira i u zavisnosti je od alicirane doze. Karakteristike ovog eritema su praktično identične sa solarnim eritemom. U prosjeku poslije 2 nedelje eritem se gubi a mjesto postaje  pigmentiranije.

Rani radiodermatitis II stepena se javlja kod veće doze aplicirane na kožu. U početku, oko 8-10 dana nastaje eritem na kome se javljaju vezikule ispunjene seroznom tečnošću, epiderm se odiže i otpada, dok derm ostaje razgolićen. Uskoro počinje regeneracija na ivicama i poslije šest nedelja nastaje potpuna epidermizacija.

Rani radiodermatitis III stepena je vrlo teška lezija nastaje kod aplikacije velikih doza jonizujućih zračenja na kožu. 1-8 dana od iradijacije na mjestu ozračenja nastaju jako crvenilo sa inflamacijom i eksudativnim erupcijama koje se produbljuju u nekrozu kože i ostalog tkiva. Javljaju se teške nekrotične lezije koje poslije nekoliko mjeseci ožiljno zarašćuju.

Kasni (hronični) radiodermatitis
Hronični radiodermatitisi nastaju uslijed hronične iradijacije kože malim dozama zračenja u toku niza godina. Promjene na koži nastaju poslije 10 godina ekspozicije. One se javljaju najčešće kod radiologa koji su praktikovali mnogobrojne rentgenske preglede, kod ftiziologa a rijeđe kod rentgen tehničara i kod radnika pri radu sa radioizotopima. Hronične lezije javljaju se od običnih distrofičnih poremećaja kože pa do nekrotično  ulceroznih i karcinoznih promjena na koži.

Javljaju se u tri forme:

•           Kutane distrofije,
•           tardivne radionekroze i
•           kanceri kože.

Kutana distrofija se karakteriše sa atrofijom i suhoćom kože, epilacijom,  hiperkeratotičnim  promjenama,  teleangiektazijom,  krtošću noktiju  i   njihovom  paralenom  izbrazdanosti.     Sve  su  ove  promjene trajne i ireverzibilne.

Tardivne radionekroze. Ako se nastavi sa daljom ekspozicijom, poslije neznatnih fizikohemijskih povreda na mjestu atrofično porernećaj-ne kože nastaju ulcerozne promjene. To se nekrotične ulceracije sa čistim ivicama, kraterozne forme sa fetidnom tečnošću na dnu. Promjene ne pokazaju fenomen regeneracije i cikatrizacije. To su tvrdokorne ulceracije koje mjesecima i godinama traju.

Kancer kože se najčešće javlja na mjestu radioulceroznih promjena koje se po nekim autorima smatraju kao prekancerozna stanja. Latentni period za koncerizaciju kože iznosi od 10-20 godina. Najčešće je to planocelularni epiteliom, rijeđe bazocelularni a izuzetno fibrosarkom.

Dijagnoza oštećenja kože izazvanih jonizujućim zračenjem
•           Potrebna je detaljna radna anamneza i podaci o profesionalnoj ekspoziciji jonizojućim zračenjem.

•           Potrebni su podaci o primljenim dozama ozračenja (filmodozimetrijska kontrola, termoluminiscentna dozimetrija,   stilodozimetrija ili druga lična dozimetrijska kontrola).

•           Potrebni su podaci o periodičnoj dozimetrljskoj kontroli izvora zračenja.

•           Potreban je uvid u rezultat prvih i periodičnih pregleda.

•           Detaljni anamnestički podaci o sadašnjoj bolesti.

•           Specijalistički dermatološki, oftamološki i hematološki pregled.

•           Detaljan klinički pregled sa posebnim osvrtom na kožu zatim hematopoezu i organ vida.

•           Laboratorijska ispitivanja krvi: Hgb, Er, L, formula, trombociti, Rtc, HT, binuklearni limfociti, alkama fosfataza i peroksidaza u leukocitima, rezistencija i fluorescencija leukocita te hromozomski kariotip limfocita u perifernoj  krvi.

•           Radiotoksikološke analize u slučajevima kontaminacije.

Radna sposobnost
Pri davanju mišljenja o radnoj sposobnosti, akutna oštećenja kože i konsekutivna stanja poslije ovih oštećenja treba cijeniti kao povrede na radu, a smanjenje radne sposobnosti treba određivati prema lokalizaciji, obimnosti i funkcionalnom poremećaju oštećenog dijela, kao i na osnovu veličine apsorbovane doze.

Akutni radiodermatitis I stepena, budući da je potpuno reverzibilnog karaktera, ne pretstavlja kontraindikaciju za dalji rad sa izvorima jonizujućih zračenja ukoliko, naravno, nije došlo do oštećenja i drugih, radiosenzitivnih tkiva i organa, ali lice kod koga je konstatovano ovakvo oštećenje mora za određeno vrijeme poslije izliječenja, u zavisnosti od veličine primljene doze, da bude udaljeno iz zone jonizujućih zračenja.

Akutni radiodermatitis II stepena nastaje kao poljedica ekspozicije dozama od 800-1200 rendgena i reparativni procesi kod ovih oštećenja traju dugo, nekad i mjesecima. Već i zbog same veličine primljene doze lica koja su zadobila ovakva oštećenja nesposobna su i poslije izliječenja za rad u zoni jonizujućih zračenja, dok im je opšta radna sposobnost očuvana.

Akutni radiodermatitis III stepena dovodi do teških i često ireparabilnih promjena u dubljim tkivima koje, ponekad, zahvataju i samu kost. Poslijedice ovih oštećenja su česte kontrakture i torpidne ulceracije koje traju vrlo dugo, nekad i godinama i izazivaju, često, teške funkcionalne poremećaje u oštećenom dijelu tijela.

Lica zahvaćena oštećenjima III stepena nesposobna su za rad u zoni jonizujućih zračenja, a nisu sposobna ni za rad na radnim mestima na kojima bi ledirana koža bila u kontaktu sa mehaničkim, termičkim, hemijskim ili drugim iritansima, obzirom da je ovako izmenjna koža veoma osetljiva na sekundarne utjecaje i može prijetstavljati teren na kome će, godinama poslije izliječenja, doći do stvaranja tardivnog ulkusa.

Svaki slučaj oštećenja kože III stepena treba da bude predmet posebne medicinske ekspertize, gdje će se na osnovu težine anatomskih oštećenja i obimnosti funkcionalnih poremećaja donijeti odluka o stepenu ograničenja radne sposobnosti. Pri ovome treba imati u vidu da će, npr. deformisani prst uslijed kontrakture i atrofičnog ožiljka koji je vrlo osetljiv na spoljne utjecaje, više uticati na smanjenje radne sposobnosti nego potpuni gubitak prsta.

Ocjena radne sopsobnosti kod hroničnih oštećenja nešto je komplikovanija, obzirom da ova oštećenja nastaju postepeno, poslije višegodišnje ekspozicije malim dozama zračenja, da stadijumi oštećenja nisu jasno ograničeni jedan od drugog i da komponente jednog stadija mogu prijeovlađivati nad komponentama drugog stadija.

Oštećenja koja karakterišu zapaljivi i sklerodermički stadij (suvoća kože, osjećaj zategnutosti kože, laka hiperpigmentacija, prorijeđivanje dlaka, laka atrofija, iščezavanje digitalnih otisaka na jagodicama prstiju, krtost, uzdužna izbrazdanost i laka lomljivost nokata) ukoliko nisu praćena težom atrofijom, pljosnatim keratozama i ragadama, ne prijetstavljaju kontraindikaciju za rad sa izvorima jonizujućih zračenja, uz češću kontrolu i striktno pridržavanje mjera lične i opšte zaštite, i ne treba ih smatrati, u smislu zakona o invalidsko penzionom osiguranju, profesionalnim oboljenjima.

Pojavu keratoma i ulceracija na oštećenim dijelovima kože, obzirom na njihov potencijalni malignitet, treba tretirati kao prekancerozna stanja, koja prijetstavljaju apsolutnu kontraindikaciju za rad sa izvorima jonizujuućih zračenja. Oštećenja ove vrste treba, u smislu Osnovnog zakona o invalidskom i penzionom osiguranju, smatrati profesionalnim oboljenjem.

Svaka maligna alternacija na koži, i poslije ekstirpacije tumoroznog tkiva ili eventualna amputacija dijela ekstremiteta, predstavlja, takođe, apsolutnu kontraindikaciju za dalji rad sa izvorima jonizujućih zračenja.

Treba imati u vidu da svaki maligni tumor koji se pojavi na eksponiranim dijelovima kože ne mora da bude profesionalne etiologije. Jer oni maligni tumori koji se javljaju na koži bez drugih propratnih znakova hroničnog radiodermatitisa, čak i onda kada su i prema lokalizaciji izloženi zračenju, malo je vjerovatno da mogu biti profesionalno uslovljeni.

 

Select Language

Pretraga

Trenutno aktivnih Gostiju: 47 
Home Medicina rada AKUTNA RADIJACIONA BOLEST